...

Genade, sou ’n mens kon sê, die ANC het oor die afgelope drie dekades álles beheer wat die swart kind in staat moes gestel het om teen hierdie tyd beter vooruitsigte te kon geniet. Waarom het dit nie gebeur nie?

...

Die nasionale dialoog het toe begin, met rukke en stote en ten spyte van teenstand vooraf – en steeds – oor die sentrale rol wat die regering daarin speel, terwyl dit eintlik die mense se stemme is wat voorop gestel moes word.

Stigtings van politieke figure (onder andere Mbeki en De Klerk), politieke partye (soos die DA en VF Plus) en burgerlike organisasies (waaronder die Solidariteit Beweging) het nou wel uit die eerste byeenkoms (of konvensie) onttrek, maar die meeste van hierdie rolspelers bly verbind tot die dialoog self, verseker hulle ons.

In sy openingstoespraak Vrydag het pres Ramaphosa klem gelê daarop dat die idee van so ’n nasionale dialoog is om ’n geleentheid vir Suid-Afrikaners te skep om tesame die land se uitdagings te bespreek en oplossings daarvoor te soek. Dit wou amper klink of hy nie heeltemal op hoogte is daarvan dat Suid-Afrikaners rééds – en deurentyd – gesprekke onder mekaar het oor die uitdagings nie.

Die uitdagings is tog alombekend en het nie ’n nasionale dialoog nodig om “ontbloot” te word nie: Misdaad en korrupsie en bedrog en die vermorsing van staatshulpbronne is op almal se lys; werkloosheid en swak ekonomiese groei, wat tot stygende getalle begunstigdes in die reeds láng toue vir maatskaplike toelae lei, is van die ander bekommernisse.

Miskien moes die vertrekpunt dus eerder ’n voorgestelde lys kwessies wees. Soos mens met vergaderings maak – ’n agenda, sake- of besprekingslys waarby aan die begin van die vergadering of openbare sitting dan “addisionele items” bygevoeg word. Wat dalk groter klem moet hê, is dat die regering se ore skoongespuit moet word sodat dié ontvanklik sal wees vir die soort oplossings wat deur die burgerlike samelewing voorgestel word.

Tot nou, weet ons, was daar weinig politieke aptyt hiervoor. Maar die hoop durf nie beskaam nie in ’n land wat hom nog altyd daarop geroem het dat hy struikelblokke kan oorkom en dat die ergste meestal gekeer word. Die dialoë moet nou voortgesit word min of meer oral waar landsburgers hul sit of staan kan kry, aldus die President: “Through this process we want our people to meet in homes and community halls. We want them to meet in churches, synagogues, mosques and temples. Our people must meet in schools and lecture halls, in boardrooms and on the shopfloor, on the pathways of our villages and the streets of our townships and our cities.”

Dit sal vanselfsprekend “moeilike gesprekke” oor moeilike vrae wees. Waarom leef Suid-Afrikaanse vroue in vrees vir mans en waarom word vroue nog minder as mans betaal vir dieselfde werk? Waarom bevind soveel mense hul nog in absolute armoede en waarom geniet so min ’n lewe van oorvloed? Waarom is daar nie medikasie by sekere klinieke nie? Waarom is daar nie water in krane nie? En dan hierdie een, wat die President se ANC-onderrok skaamteloos laat uithang het: “Why, after decades of democracy, are the prospects for a white child so much better than those of a black child?”

’n Mens sou die President met ’n paar moontlike antwoorde kon help. ’n Mens sou kon sê vroue leef in vrees vir mans omdat die regering nie ernstig genoeg teen geweld teen vroue optree nie. ’n Mens sou kon sê mense leef in erge armoede omdat geld wat vir die verligting van armoede gebruik moet word, dikwels in die hande van gewetenlose uitbuiter- en skelm amptenare beland. O, ja, en dan wat die enkeles betref wat ’n lewe van oorvloed geniet, sou ’n mens hom daaraan kon herinner dat dit is omdat slegs enkeles – soos hy self – voordeel uit swart bemagtiging trek. Oor waarom daar nie medikasie of water is nie? Swak bestuur deur bepaald ANC-ontplooide kaders en raadslede wat eers na hulself omsien en dan na die mense.

En dan sy vraag oor waarom “die wit kind” ná drie dekades van demokrasie steeds beter vooruitsigte geniet as “die swart kind”: Genade, sou ’n mens kon sê, die ANC het oor die afgelope drie dekades álles beheer wat die swart kind in staat moes gestel het om teen hierdie tyd beter vooruitsigte te kon geniet. Waarom het dit nie gebeur nie? Korrupsie. Gulsige mense wat net nie genoeg kan kry nie; wat net meer en meer wil hê. Dit laat studente met ’n gesukkel om NSFAS-befondsing te ontsluit. Dit laat ons met uitvoerende hoofde van staatsondernemings wat daarop ingestel is om baantjies vir boeties en sussies te verseker. En ook: omdat “die swart kind” verengels onder die waan dat dit vir hulle ’n beter toekomspad sal verseker, terwyl “die wit kind” meer dikwels die voordeel van ouers se doelbewuste keuse vir moedertaalonderrig geniet. 

Hierdie bogenoemde verwysings in sy toespraak loop gevaar om verdelend voor te kom omdat dit alte veel kan klink asof “die wit kind” se bevoorregting van die voor-1994-era voortgesit word. Ons weet dit is allermins die geval. Ons weet dat “die wit kind”, soos ook ander rasminderhede, gebuk gaan onder rasgebaseerde wetgewing wat juis daarop ingestel is om “die swart kind” te bevoordeel.

Ewenwel, Ramaphosa het darem ook ’n mate van gerusstelling onder hierdie “rasminderhede” probeer teweeg bring. “We gather here today, in all our diversity, to launch a National Dialogue.” Maar dit kos toe verteenwoordigers van “die bruin kind”, naamlik die Greater Aboriginal Community Council of Southern Africa, om letterlik die naweek se konvensie storm te loop ten einde gehoor te word. Dié protes het vrugte afgewerp deurdat daar toe haastig en vinnig ’n vergadering met onder andere adjunkpresident Paul Mashatile vir die organisasie gereël is. Dit was egter nie hoe dit moes gewees het nie – nie as die regering erns het daarmee om wel almal, “in all our diversity”, se stemme te laat hoor nie.

Maar dan is dit ook nou so dat die agterdog oor ’n verbintenis tot inklusiwiteit reeds posgevat het met die bekendmaking van die lys vooraanstaande persone wat die Nasionale Dialoog moet bevorder: Uit die 32 is slegs vyf wit en ’n skamele drie bruin persone ingesluit.

Ons moet dit regstel wanneer die Nasionale Dialoog in alle erns oor ons wye, droewe land se uitgestrekte vlaktes en ons ewige gebergtes afskop.