Helen Zille, die DA se burgemeesterskandidaat vir Johannesburg, sê die DA sal na die komende munisipale verkiesing ‘n koalisie in Johannesburg vorm slegs met partye wat ’n duidelike antikorrupsiestandpunt het en bereid is om tasbare resultate te lewer.

Zille het dit tydens die eerste Pitso-webinaar wat deur die Noordwes-Universiteit se Besigheidskool aangebied is, duidelik gemaak dat die DA ná die plaaslikeregeringsverkiesing op 4 November nie met die EFF in ‘n koalisie sal tree nie.

Terwyl Suid-Afrika hom gereed maak vir die verkiesing, het Zille nadruklik gewaarsku teen enige afhanklikheid van partye soos die EFF, wat volgens haar Johannesburg se administrasie ernstig benadeel het in die vorige koalisie.

Hierdie standpunt het groot implikasies vir die moontlike regeringstrukture in Johannesburg ná die verkiesing, waar geen party waarskynlik ’n meerderheid sal behaal nie.

Die gesprek, gemodereer deur die politieke kommentator en geoktrooieerde rekenmeester Khaya Sithole, het plaasgevind as deel van die Pitso-reeks wat ingeligte debat voor die verkiesing aanmoedig. Saam met Zille het Mbali Ntuli, stigter en UH van Ground Work Collective, ook deelgeneem.

Zille het breedvoerig verwys na Johannesburg se pynlike koalisiegeskiedenis ná die 2016–2021-periode, toe die DA ’n sewepartykoalisie gevorm het wat steun van die EFF nodig gehad het om te regeer. Sy het hierdie reëling as “noodlottig” beskryf.

“Ons was afhanklik van die EFF om sleutelbesluite deur die raad te kry. Elke keer moes ons ’n prys betaal in posisies, kontrakte en invloed. Dit het ’n soort afpersing in die stelsel ingebou,” het sy gesê.

Volgens Zille kon die EFF sleuteldepartemente, en selfs die pos van stadsbestuurder,  beïnvloed. Sy het na die ervaring verwys as ’n waarskuwing dat koalisies sonder ’n gemeenskaplike verbintenis tot goeie bestuur en korrupsiebestryding tot chaos en agteruitgang lei. Sy het beklemtoon dat korrupsie die hoofrede is vir Johannesburg se huidige krisisse met water, elektrisiteit, vullisverwydering en finansiële bestuur.

“Daar is net een ding erger as om ’n verkiesing te verloor, en dit is om ’n verkiesing te wen en nie te kan regeer nie,” het Zille gewaarsku.

As gevolg hiervan het sy ’n duidelike streep getrek: Die DA sal nie weer ’n koalisie aangaan wat op partye steun wat nie ernstig is oor skoon bestuur nie. Dit laat die moontlikheid oop dat die DA eerder in opposisie sal gaan as om deel van ’n onwerkbare koalisie te vorm.

Hierdie ferm standpunt skep verskeie moontlike uitkomste vir Johannesburg en moontlike koalisiescenario’s ná 4 November.

Een moontlikheid is ’n sterk DA-geleide koalisie as die DA genoeg steun kan kry saam met partye soos ActionSA, die VF+, en moontlik ander kleiner partye wat ’n skoonbestuuragenda deel. Hierdie koalisie sal waarskynlik fokus op korrupsiebestryding, dienslewering en finansiële herstel.

As die ANC die grootste party bly, kan hulle probeer om met partye soos die MK Party, PAC of selfs die EFF saam te werk. Zille het dit duidelik gestel dat sulke koalisies waarskynlik nie korrupsie sal aanpak nie.

Ntuli het saamgestem dat koalisies in Suid-Afrika moeilik is weens die kort tydperk van slegs 14 dae om ooreenkomste te bereik.

Met meer as 500 geregistreerde partye in Suid-Afrika kan Johannesburg weer ’n hoogs gefragmenteerde raad hê. In so ’n geval kan klein partye met baie min stemme buitensporige invloed uitoefen, iets wat Zille en Ntuli albei as problematies beskou.

Zille het na lande soos Duitsland verwys, waar koalisieonderhandelinge maande duur en gedetailleerde ooreenkomste gesluit word. Ntuli het beklemtoon dat die burgerlike samelewing ’n groter rol moet speel om partye in koalisies aanspreeklik te hou.

Sithole het die gesprek gemodereer en kritiese vrae gevra oor hoe partye hul verskillende beloftes gaan versoen en hoe kiesers deur die kompleksiteit van koalisies moet navigeer.

Die sprekers het ook gewaarsku dat, sonder sterker burgerlike opvoeding, kiesers nie toegerus sal wees om koalisies krities te beoordeel nie. Ntuli het gepleit vir deurlopende demokratiese geletterdheid buite verkiesingstyd, terwyl Zille beklemtoon het dat demokrasie inspanning van kiesers verg.

Zille se standpunt tydens die webinaar was duidelik: Die DA gaan nie weer dieselfde foute as in 2016 maak nie. Deur ’n ferm streep te trek teen partye wat teenkorrupsie nie ernstig opneem nie, probeer sy ’n pad oopmaak vir ’n stabieler en meer effektiewe regering in Johannesburg ná 4 November.

Of hierdie benadering gaan werk, sal grootliks afhang van die verkiesingsuitslag en of ander partye bereid is om op grond van beginsels eerder as posisies saam te werk. Die komende maande gaan kritiek wees vir Johannesburg se politieke toekoms.