AfriForum, die burgerregte-organisasie wat die afgelope dekade bekend geword het vir sy gereelde hofaksies teen die regering en staatsinstellings, het die afgelope week ’n seldsame terugslag in die hof beleef.

Die Johannesburgse Hooggeregshof het naamlik AfriForum se dringende aansoek om die Stad Johannesburg se omstrede nuwe waterheffing stop te sit van die hand gewys, en as gevolg daarvan gaan inwoners vanaf 1 Julie met aansienlik hoër waterrekeninge gekonfronteer word.

Die hof het nie gesê die heffing is regmatig nie. Dit het bloot beslis dat die dringende aansoek nie aan die vereistes vir dringendheid voldoen het nie. Die sentrale vrae oor deursigtigheid, openbare deelname en die redelikheid van die verhoging bly dus onbeantwoord.

Hoewel die uitspraak nie die wettigheid van die heffing self bevestig nie, gee dit die metro voorlopig die groen lig om die verhoging deur te voer en plaas dit die kollig op ’n groter vraag: Hoe ver kan finansieel sukkelende munisipaliteite gaan om meer geld uit inwoners te verhaal voordat hulle behoorlik rekenskap moet gee van hoe dié geld bestee word?

Die uitspraak maak die pad oop vir die implementering van die stad se nuwe wateraanvraagbestuursheffing. Vir inwoners beteken dit dat die vaste maandelikse heffing vir residensiële verbruikers met 65,6% styg – van R65,08 tot R107,74 per maand voor BTW, en sowat R124 met BTW ingesluit.

Regter Cassim Moosa het bevind dat AfriForum nie die dringendheid van sy aansoek voldoende kon bewys nie. Die organisasie was reeds sedert Mei van die begrotingsbesluit bewus en kon volgens die hof vroeër opgetree het. Die gevolg is dat die heffing nou in werking tree terwyl die breër regstryd oor die meriete daarvan waarskynlik nog maande kan duur.

AfriForum voer aan dat die munisipaliteit nie voldoende inligting verskaf het om die enorme verhoging te regverdig nie. Volgens die organisasie het Johannesburg geweier om finansiële modelle, kosteberekenings en metodologieë wat die verhoging verduidelik, bekend te maak.

Marais de Vaal, AfriForum se raadgewer vir omgewingsake, sê inwoners is feitlik gedwing om “blind” aan die openbaredeelnameproses deel te neem.

“Dit is onmoontlik om sinvolle kommentaar te lewer as die inligting wat die verhoging moet regverdig, nie beskikbaar gestel word nie,” het hy aangevoer.

Die Stad hou egter vol dat die heffing deel vorm van ’n bestaande tariefstruktuur wat noodsaaklik is om infrastruktuur, instandhouding en basiese netwerkfunksies te finansier. Volgens Johannesburg Water bring die heffing meer as R1 miljard per jaar in en vorm dit ’n belangrike deel van die metro se finansiële volhoubaarheid.

Die groter betekenis van die hofuitspraak is dat die Stad nou ’n belangrike begrotingsinstrument behou op ’n tydstip wanneer sy infrastruktuur toenemend onder druk verkeer.

Johannesburg se waterstelsel verkeer reeds jare lank in ’n krisis. Verouderde pypleidings, pype wat gereeld bars, lekkasies en onwettige aansluitings veroorsaak volgens ramings jaarlikse verliese van meer as R2 miljard. In sommige gebiede ervaar inwoners gereeld wateronderbrekings wat dae lank duur.

Vir die metro is die argument eenvoudig: Sonder addisionele inkomste kan die netwerk nie herstel of uitgebrei word nie. Vir baie inwoners klink dit egter soos nóg ’n versoek om meer te betaal sonder enige waarborg van beter diens.

Kritici wys daarop dat die Stad terselfdertyd sukkel met swak invordering van skuld, terwyl staatsdepartemente en ander groot verbruikers miljoene rande aan die munisipaliteit skuld. Teen dié agtergrond voel baie belasting- en diensbetalers dat hulle weer gevra word om die rekening vir jare se wanbestuur te betaal.

AfriForum het reeds aangedui dat hulle die hoofaansoek gaan voortsit. Indien die organisasie uiteindelik suksesvol is, kan die Stad nog gedwing word om sy proses te heroorweeg of selfs die heffing aan te pas.

Vir Johannesburg se stadsbestuur bied die uitspraak broodnodige finansiële asemhaling. Vir inwoners bring dit egter onmiddellike hoër rekeninge sonder enige waarborg dat dienslewering vinnig sal verbeter.

Die ware toets van die uitspraak sal dus nie in die hofsaal plaasvind nie, maar by Johannesburg se krane. As inwoners oor ’n jaar steeds met wateronderbrekings, lekkende pype en swak infrastruktuur worstel terwyl hulle meer betaal, sal die Stad se hofoorwinning waarskynlik as ’n politieke nederlaag onthou word. Indien die ekstra inkomste egter sigbare verbeterings oplewer, kan die uitspraak die begin wees van ’n moeilike maar noodsaaklike herstelproses.

Vir eers het die Stad die hofsaak gewen. Die stryd om inwoners se vertroue terug te wen, het egter pas begin.

• Fokusprent deur Steve Buissinne van Pixabay.