Die Amerikaanse ambassadeur in Suid-Afrika, Leo Brent Bozell III, het skerp kritiek uitgespreek teen die Suid-Afrikaanse regering se buitelandse beleid. Hy beskryf dit as ’n bewuste keuse eerder as egte onverbondenheid.
Die afgelope week se kritiek het geskied terwyl adjunkpresident Paul Mashatile in Beijing was en Iran se adjunk- buitelandse minister ’n besoek aan Pretoria gebring het. Die voorval het diplomatieke spanninge laat oplaai en dui op ’n nuwe botsing tussen Pretoria en Washington.
© GDJ (published on 4 April 2016, Pixabay.com) (free content license: https://pixabay.com/service/license-summary/)
In ’n reeks plasings op X het Bozell gesê: “Die regering van Suid-Afrika rol die rooi tapyt uit vir Iran se adjunk- buitelandse minister, terwyl adjunkpresident Mashatile in Beijing is om bande met China te verdiep. Pretoria noem dit ‘nie-verbondenheid’. Ons noem dit wat dit is: ’n keuse. Die Suid-Afrikaanse mense verdien ’n eerlike gesprek oor met wie hul regering kies om saam te staan.”
Deputy President Mashatile in Beijing. Iran's Deputy FM in Pretoria. Same week. South Africa can't claim the mantle of non-alignment while actively courting America's adversaries. These are choices, and they speak for themselves.
— U.S. Ambassador to the Republic of South Africa (@USAmbRSA) June 24, 2026
Hy het later herhaal dat Suid-Afrika nie die mantel van onverbondenheid kan opeis terwyl die land aktief Amerika se strategiese teenstanders die hof maak nie.
Die tydsberekening het die spanning verder aangevuur. Iran se adjunk- buitelandse minister, Saeed Khatibzadeh, het tot 23 Junie in Pretoria vertoef, waar hy bilaterale gesprekke met Suid-Afrikaanse amptenare en akademici gevoer het. Terselfdertyd het adjunkpresident Mashatile van 20 tot 26 Junie in China gebly vir ’n hoëvlakwerksbesoek. Daar het hy met die Chinese visepresident, Han Zheng, vergader om handel, voorsieningskettings en Brics-samewerking te versterk.
China se ambassadeur, Wu Peng, het gereageer deur te sê dat Beijing uit respek vir diplomatieke protokol nie kommentaar lewer op ander lande se verhoudings nie, en dat hulle sulke openbare inmenging afkeur. Iran se ambassade het die VSA as ’n “kriminele regime” bestempel. In Suid-Afrika was reaksies verdeeld: Baie ondersteun die regering se onafhanklike buitelandse beleid en verwys na Nelson Mandela se nalatenskap, terwyl ander waarsku dat hierdie keuses ernstige ekonomiese risiko’s inhou.
Out of respect and diplomatic protocol, we don’t make comments on South Africa’s relations with other countries. Likewise, we oppose envoys of other countries publicly commenting on relations between China and South Africa.
— 吴鹏 Wu Peng (@AmbWuPeng) June 24, 2026
Hierdie openbare konfrontasie is deel van ’n groter patroon van toenemende wrywing. Sedert Suid-Afrika se saak teen Israel by die Internasionale Geregshof, gesamentlike vlootoefeninge met Brics-vennote, en die uitbreiding van die alliansie, beskuldig Washington Pretoria van ’n “geostrategiese skuif” weg van die Weste. Bozell het nieverbondenheid as prioriteit uitgelig en Pretoria aangemoedig om sy keuses te heroorweeg.
Die Suid-Afrikaanse regering hou vol dat sy beleid op soewereiniteit en “multipolariteit” berus. Kritici binne die land vrees egter dat hierdie houding die verhouding met Suid-Afrika se belangrikste handelsvennoot, die VSA, verder kan skaad.
Die African Growth and Opportunity Act (Agoa) bly een van die pilare van ekonomiese bande tussen die twee lande. Sedert 2000 bied dit tariefvrye toegang tot die Amerikaanse mark vir Suid-Afrikaanse produkte soos motors, landbouprodukte en tekstiele, en ondersteun dit honderde duisende werksgeleenthede.
Met die ooreenkoms wat nou verleng is tot einde 2026, is die toekoms daarvan in die weegskaal. Die VSA beskou Agoa al hoe meer as ’n strategiese instrument wat wedersydse voordele en belyning met Amerikaanse belange moet weerspieël. Voortgesette openbare botsings en persepsies van noue bande met China en Iran kan die risiko van strenger voorwaardes of selfs gedeeltelike of volledige verlies van Agoa-voordele verhoog.
As Suid-Afrika sy beleggingsklimaat verbeter, korrupsie aanpak en meer gebalanseerde diplomasie volg, kan Agoa behou en selfs gemoderniseer word.
Verdere eskalasie kan egter lei tot hoër tariewe en groot skade aan sleutelbedrywe soos die motorsektor. Hoewel Brics-markte belangrik is, kan hulle nie Agoa se stabiliteit en voordele vervang nie.
Die genoemde hoëvlakbesoeke onderstreep ’n harde werklikheid: In ’n multipolêre wêreld het keuses duidelike konsekwensies. Suid-Afrika en die VSA stuur af op ’n nuwe botsing, en hoe Pretoria op die oproep vir ’n “eerlike gesprek” reageer, kan bilaterale verhoudings vir jare vorentoe bepaal.
