President Ramaphosa se kabinetskommeling van die afgelope week het nie net die DA se rol in die RNE herdefinieer nie, maar ook nuwe vrae laat ontstaan oor die koalisie se geloofwaardigheid, stabiliteit en vermoë om sy belofte van skoon regering gestand te doen.
Die grootste deel van die veranderinge was die gevolg van ’n versoek deur die DA om sy ministers en adjunkministers te herontplooi om die party se invloed in sleutelportefeuljes te versterk en beter prestasie te verseker. Die omstrede aanstelling van die voormalige ANC-minister Dina Pule as minister van maatskaplike ontwikkeling het egter die aandag van die DA se nuwe span afgelei en die politieke debat oor die RNE oorheers.
Onder die belangrikste veranderinge is Willie Aucamp se bevordering tot minister van landbou, waar hy John Steenhuisen vervang. Steenhuisen is na die pos van adjunkminister van handel, nywerheid en mededinging verskuif, terwyl David Maynier die minister van bosbou, visserye en omgewing geword het. Verdere aanpassings is ook in die portefeuljes van energie, hoër onderwys en water en sanitasie gemaak.
Die DA het gister (Woensdag) sy nuwe uitvoerende span ingesweer en die herskikking as die begin van ’n “nuwe fase” van die party se deelname aan die RNE beskryf.
In ’n verklaring het DA-leier Geordin Hill-Lewis gesê die nuwe span is doelbewus saamgestel om die “DA-verskil” in die regering sigbaar te maak. Volgens hom het die party in 2024 ’n mandaat van 3,5 miljoen kiesers ontvang om hoër standaarde, skoon regering, hervorming en beter dienslewering na die nasionale regering te bring.
Hy het gesê Suid-Afrikaners het nie “politiek soos gewoonlik” nodig nie, maar openbare verteenwoordigers wat verstaan dat ‘n regeringsamp ’n verantwoordelikheid eerder as ’n reg is. Daarom sal die DA sy ministers aan streng prestasiestandaarde hou en verwag dat hulle probleme oplos, na belanghebbendes luister en tasbare resultate lewer. Die party wil daarmee bewys dat die RNE wel ’n bekwame regering kan lewer wat ekonomiese groei, werkskepping en beter dienslewering bevorder.
Hoewel die DA die kabinetsveranderinge as ’n geleentheid beskou om sy bestuursvermoë te bewys, het Ramaphosa se besluit om Dina Pule terug te bring na die kabinet, die politieke fokus onmiddellik verskuif.
Pule is in 2013 uit president Zuma se kabinet ontslaan nadat die openbare beskermer en die parlement se etiekkomitee haar skuldig bevind het aan onbehoorlike optrede, konflik van belange en die versuim om haar persoonlike verhouding met ’n sakeman wat voordeel uit staatskontrakte getrek het, bekend te maak.
Sy neem nou beheer oor die Departement van Maatskaplike Ontwikkeling, een van die staat se grootste bestedingsdepartemente, met beheer oor die Suid-Afrikaanse Agentskap vir Maatskaplike Sekerheid (Sassa) en miljarde rande se maatskaplike toelaes.
Die DA het die besluit skerp veroordeel en gesê dit ondermyn die RNE se geloofwaardigheid en die regering se verbintenis tot etiese bestuur. Volgens die party is dit onverklaarbaar dat iemand met so ’n rekord weer met een van die land se belangrikste departemente vertrou word.
Die EFF het die kabinetskommeling eweneens veroordeel, maar vanuit ’n ander hoek. Die party voer aan dat die herskikking bewys dat die RNE bloot ’n magsverdeling tussen politieke elite is wat korrupsie beskerm eerder as om dit uit te wis. Volgens die EFF bevestig Pule se aanstelling dat die ANC steeds kaders bo meriete verkies, terwyl die DA se nuwe portefeuljes volgens hulle weinig meer as ’n kosmetiese poging is om die koalisieregering ’n nuwe voorkoms te gee.
Politieke ontleders meen die herskikking kan verreikende gevolge vir die RNE hê. Aan die een kant kry die DA nou groter verantwoordelikheid in ekonomies belangrike portefeuljes waar die party sy bestuursvernuf sal moet bewys. Suksesvolle bestuur kan die DA se argument versterk dat deelname aan die RNE tasbare voordele vir die land inhou.
Aan die ander kant beklemtoon die Pule-aanstelling dat die ANC steeds uiteindelik die oorhand het oor kabinetsportefeuljes en bereid is om besluite te neem wat sy koalisievennote openlik teenstaan. Dit kan spanning binne die RNE verder verhoog en die DA onder druk plaas om sy onafhanklikheid en beginsels sterker te laat geld.
Vir president Ramaphosa is die herskikking eweneens ’n toets. Indien die nuwe span daarin slaag om ekonomiese groei aan te wakker, dienslewering te verbeter en die landbou- en energiekrisisse beter te bestuur, kan dit die RNE se legitimiteit versterk. Indien etiese omstredenheid en interne konflik egter die oorhand kry, kan die herskikking die beeld bevestig dat die regering steeds vasgevang is in die politieke praktyke waarvan hy beloof het om weg te beweeg.
Die komende maande sal daarom nie net die nuwe ministers se vermoë toets nie, maar ook bepaal of die RNE werklik ’n nuwe politieke kultuur kan vestig, of bloot net nog ’n koalisie is waarin kompromieë die belofte van hervorming oorskadu.
