Die stemming Woensdag in die Nasionale Vergadering oor ’n wantrouemosie teen die speaker, Thoko Didiza, het nie net haar posisie bevestig nie, maar ’n duidelike politieke skeidslyn getrek tussen die sogenaamde progressiewe koukus met die EFF, MK-party en ATM aan die een kant (en ook ’n paar ander partye) en die partye van die RNE aan die ander kant.
Die EFF het die mosie van wantroue op 26 Junie 2026 onder leiding van Julius Malema ingedien, onder artikel 52(4) van die Grondwet. Dit het verband gehou met Didiza se hantering van die Phala Phala-afsettingsproses teen president Cyril Ramaphosa.
Met 282 stemme teen die mosie en slegs 101 daarvoor, het die uitslag die diep verdeeldheid in die Suid-Afrikaanse politiek opnuut beklemtoon: een blok wat institusionele stabiliteit en pragmatiese regering prioritiseer, en ’n ander wat radikale konfrontasie met die uitvoerende gesag voorstaan.
Die rede wat deur die EFF aangevoer is vir die indiening van die mosie was dat die speaker nie president Ramaphosa se dringende interdikaansoek in die Wes-Kaapse Hooggeregshof wou teenstaan nie.
Didiza het egter wel die Konstitusionele Hof se uitspraak onmiddellik geïmplementeer deurdat sy dit moontlik gemaak het om die afsettingskomitee wat die Phala Phala-saak moet ondersoek, in die lewe te roep.
Sy het ook ’n kennisgewing by die hof ingedien dat sy sal berus by die uitspraak waar Ramaphosa gevra het dat die afsettingskomitee se werksaamhede tydelik gestaak word.
Die afgelope week se debat en stemming self, wat virtueel plaasgevind het onder voorsitterskap van adjunkspeaker Annelie Lotriet, het die verdeeldheid dramaties blootgelê.
Die partye ten gunste van Didiza se verwydering was die EFF, MK-party, ATM, ACDP, National Coloured Congress en United African Transformation.
Die partye wat teen die EFF se mosie gestem het, en dus ten gunste daarvan dat Didiza as speaker aanbly, was die volle RNE-blok, insluitend die ANC, DA, VF Plus, Bosa, Patriotic Alliance, IVP, ActionSA, PAC, Rise Mzansi en Al Jama-ah.
Selfs die DA, wat ernstige bedenkings oor Didiza se litigasiebesluit uitgespreek het, het uiteindelik teen die mosie gestem. Die saak om die speaker uit haar amp te verwyder, het volgens hulle oordeel nie sin gemaak nie.
Julius Malema het aangevoer dat Didiza nie geskik is om voorsitter van ’n wetgewer te wees wat sy nie wil verdedig nie. Die EFF het die virtuele sitting as ’n “verleentheid” en ’n “bespotting” van die parlement bestempel.
Aan die ander kant het die ANC se hoofsweep, Mdumiseni Ntuli, gewaarsku dat die verwydering van ’n speaker elke keer as ’n verloorparty in ’n regsgeding ontevrede is, ’n gevaarlike presedent sou skep. Die minister van justisie, Mmamoloko Kubayi, het die mosie as onnodig en oppervlakkig afgeskryf.
Die reaksies van die onderskeie partye het die polarisasie van die Suid-Afrikaanse politieke toneel verder verskerp. Analities is die uitslag betekenisvol. Die RNE-partye het, ondanks interne spanning en kritiek op Didiza, institusionele kontinuïteit bo simboliese konfrontasie gekies.
Die “progressiewe koukus”, daarenteen, het die mosie gebruik om die narratief van ’n parlement wat die uitvoerende gesag beskerm, te versterk. Dit beklemtoon die breër faksionele verdeeldheid: Die een kant soek stabiliteit binne die RNE-raamwerk; die ander wil die stelsel self ontwrig.
Die groter vraag, naamlik of die parlement werklik bereid is om die uitvoerende gesag tot verantwoording te roep, bly egter onopgelos. Didiza bly speaker, maar die Phala Phala-hersiening in die hof op 2 September sal die spanning verder toets. Die stemming van 26 Augustus was meer as ’n oorwinning vir een individu; dit was ’n duidelike kaart van Suid-Afrika se politieke versplintering.
