Die Madlanga-kommissie se finale verslag is nog nie eens op die tafel nie, maar die storm rondom die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPD) se senior geledere hou aan groei.

Generaal-majoor Feroz Khan, die geskorste adjunkhoof van Misdaadintelligensie, is dié week uit die SAPD ontslaan nadat hy nie vir sy dissiplinêre verhoor opgedaag het nie, dieselfde week waarin hy weer versuim het om voor die Madlanga-kommissie te getuig.

Khan is ingevolge die SAPD se dissiplinêre regulasies as ontslaan beskou nadat hy nie voor die aangewese senior offisier in die versnelde dissiplinêre proses verskyn het nie. Sy afdanking spruit uit dié dissiplinêre proses en nie uit ’n bevinding van die Madlanga-kommissie nie.

Sy uitgestelde getuienis voor die kommissie het egter op sy eie ’n nuwe strydpunt geword.

Khan sou aanvanklik in Julie getuig het, maar is kort voor sy verskyning in Johannesburg geskiet en gewond. Hy is later weer vir September opgeroep, maar het ook dié keer nie in die getuienisbank verskyn nie. Sy regsverteenwoordigers het sy gesondheid as rede vir verdere uitstel aangevoer.

Die kommissie wou egter nie die saak vir ’n onbepaalde tyd uitstel nie. Getuienisleier Adila Hassim SC het die geloofwaardigheid van ’n mediese sertifikaat wat ter ondersteuning van Khan se afwesigheid aangebied is, bevraagteken. Die kommissie het gehoor dat die dokument ná die oorspronklike uitreiking verander is en dat bykomende diagnoses, waaronder ernstige stres, depressie en angs, daarin verskyn het. Die presiese omstandighede waaronder die wysigings aangebring is, is steeds ’n kwessie wat die kommissie moet beoordeel.

Intussen het die kommissie in Khan se afwesigheid reeds getuienis aangehoor wat ernstige vrae oor sy optrede as senior intelligensieoffisier laat ontstaan.

Hy word onder meer verbind met die omstrede Aeroton-kokaïenbeslaglegging in 2021, waarby sowat 715 kg kokaïen ter waarde van, na raming, honderde miljoene rand betrokke was. Daar word beweer dat daar inmenging met die hantering van die dwelms en die daaropvolgende ondersoek was.

Regter Mbuyiseli Madlanga het Khan se getuienis uiteindelik tot 28 September uitgestel. Hy moet teen 18 September sy uitstaande verklaring aan die kommissie voorlê en moet hom teen 8 September aan ’n onafhanklike mediese beoordeling onderwerp indien hy vanweë sy gesondheid van persoonlike verskyning vrygestel wil word.

Khan se afdanking is maar die jongste ontwikkeling in ’n veel groter verhaal.

Teen Mei 2026 was sowat 18 senior SAPD-beamptes reeds geskors of het hulle vervolging in die gesig gestaar, volgens berigte oor die groeiende impak van die Madlanga-ondersoek. Die lys sluit onder meer nasionale polisiekommissaris Fannie Masemola en adjunk- nasionale kommissaris luitenant-generaal Shadrack Sibiya in.

Al 18 is egter nie direk weens getuienis voor die kommissie gearresteer of geskors nie. Sommige strafregtelike en dissiplinêre prosesse het reeds begin voordat sekere getuies voor die kommissie verskyn het. Die kommissie het egter ’n openbare platform geskep waar bewerings oor korrupsie, politieke inmenging en moontlike bande tussen polisieleiers en georganiseerde misdaad onder eed ondersoek word.

Een van die prominentste sake is dié rondom die Medicare24-tender, in verband waarmee verskeie senior polisiebeamptes gearresteer is. Die R360 miljoen-kontrak aan die maatskappy van sakeman Vusimuzi “Cat” Matlala het uiteindelik ook die posisie van Masemola geraak. President Cyril Ramaphosa het hom in April geskors nadat hy in verband met die omstrede tender aangekla is.

Getuienis voor die kommissie het ook ernstige vrae oor die voormalige hoof van georganiseerde misdaad, generaal-majoor Richard Shibiri, laat ontstaan. Getuienis het onder meer gefokus op sy verhouding met Matlala en bewerings oor moontlike inmenging met polisieondersoeke.

Die jongste getuienis van die voormalige hoof van die Valke, luitenant-generaal Godfrey Lebeya, het die fokus opnuut verskuif na die beweerde “Big Five” kriminele netwerk en die moontlike vervlegting van georganiseerde misdaad met die veiligheidsdienste.

Lebeya het sy getuienis die afgelope week afgesluit. Hy het ontken dat hy ’n persoonlike verhouding met die omstrede sakeman Panganathan “Timmy” Marimuthu gehad het en het ook vrae oor sy rol in die operasie teen beweerde misdaadbaas Katiso “KT” Molefe beantwoord.

Die Madlanga-kommissie het dus reeds ’n merkbare uitkringleffek in die polisie veroorsaak, maar die finale oordeel oor wat werklik gebeur het, lê nog voor.

Die belangrikste vraag is steeds of die getuienis uiteindelik tot volhoubare vervolgings en ’n effektiewer polisiediens sal lei, en of die onthullings, skorsings en arrestasies bloot nog ’n hoofstuk sal word in Suid-Afrika se lang geskiedenis van ondersoeke waarvan die finale aanbevelings nooit ten volle uitgevoer word nie.