Vandag presies oor ’n week sal Suid-Afrikaners op Woensdag 4 November na die stembus gaan om deel te neem aan wat beskou word as die belangrikste plaaslike verkiesing sedert 1994 toe die land ’n demokrasie geword het.
Met meer as 29 miljoen kiesers op die kieserslys maak Suid-Afrika gereed vir die 2026 plaaslikeregeringsverkiesing.
Volgende week se verkiesing sal die sesde demokratiese munisipale verkiesing wees wat gehou word. Hierdie verkiesing is nie net nog ’n plaaslike stemmery nie. Dit is die eerste munisipale verkiesing sedert die ANC in die 2024 algemene verkiesing sy parlementêre meerderheid verloor het. Vir die eerste keer word die ANC se steun op plaaslike vlak getoets in ’n omgewing waar die party nie meer die dominante krag in die nasionale regering is nie, maar deel van ’n regering van nasionale eenheid.
Dié verkiesing word as kritiek beskou omdat munisipaliteite die vlak van regering is waar gewone Suid-Afrikaners die regering se prestasie die naaste aan die lyf voel. Watertekorte, rioleringsprobleme, kragonderbrekings, slaggate, vullisverwydering en misdaad word nie in die Uniegebou of in die parlement beslis nie. Dit word op straat, in woonbuurte en in dorpe ervaar. Die uitslag sal ’n duidelike boodskap stuur oor hoe kiesers die ANC se bestuur van plaaslike regering beoordeel ná 30 jaar in beheer van die meeste munisipaliteite.
Die jongste meningspeilings dui daarop dat die DA die grootste party in die meeste metro’s sal wees of sterk in die leidende posisie sal staan. Volgens interne peilings van die DA, soos gerapporteer deur News24, loop die party in ses van die agt metro’s voor.
In Johannesburg word die DA se steun op sowat 39% geskat teenoor die ANC se 20%. In Tshwane is die DA op ongeveer 35% en die ANC op 27%. In Ekurhuleni staan die DA op 33% en die ANC op 20%. In Nelson Mandelabaai is die DA op 44% en die ANC op 24%. In Mangaung is die DA ’n klein entjie voor op 36%, teenoor die ANC se 34%. In Kaapstad bly die DA dominant, hoewel sy steun van 58% in 2021 tot ongeveer 51% gedaal het indien die peilings korrek is.
Onafhanklike peilings ondersteun hierdie beeld grotendeels. ’n Social Research Foundation / The Common Sense-peiling van September tot Oktober 2026 plaas die DA in Johannesburg op 36% en die ANC op 22%. In Tshwane lei die DA met 32% teenoor die ANC se 26%. In eThekwini is die situasie heeltemal anders: Die MK-party loop loshande voor met tussen 43% en 48%, met die DA tweede en die ANC wat skerp gedaal het tot tussen 13% en 14,5%.
Die peilings stuur ’n duidelike politieke sein. Dit dui op ’n moontlike magsverskuiwing in die groot stedelike sentrums van die land. As die tendens op 4 November bevestig word, kan die DA die grootste party word in Johannesburg, Tshwane, Ekurhuleni en Nelson Mandelabaai. Die metro’s verteenwoordig saam miljoene mense en ’n groot deel van die land se ekonomie.
Dit sou beteken dat die ANC sy historiese greep op die stedelike kieserskorps verder verloor en dat die DA nie meer net ’n Wes-Kaapse party is nie, maar ’n nasionale stedelike mag.
Die syfers dui ook op die voortgesette fragmentasie van die politieke landskap. Die MK-party se sterk posisie in eThekwini toon dat die ANC se steun in KwaZulu-Natal nie net gekwyn het nie, maar aktief na ’n mededinger verander het. Terselfdertyd dui die steun vir partye soos ActionSA in Gauteng daarop dat kiesers nie net tussen die ANC en DA kies nie, maar ook na ander opsies soek.
Vir die ANC is die peilings ’n waarskuwing. Die party se steun in die metro’s is dramaties laer as in 2021. Dit weerspieël diep ontevredenheid oor dienslewering, korrupsie en die onstabiliteit van vorige koalisies. As die peilings korrek is, sal die ANC in meer metro’s van ’n meerderheidsparty tot ’n minderheidsparty krimp wat die party se onderhandelingsmag in toekomstige koalisies kan verswak.
Vir die DA is die peilings ’n geleentheid, maar ook ’n uitdaging. Om die grootste party in verskeie metro’s te word, is een ding. Om daarna stabiele en doeltreffende regerings te vorm, is iets anders. Die peilings dui daarop dat die DA in die meeste gevalle steeds koalisievennote sal nodig hê. Die vraag is of die party bereid en in staat sal wees om met die ANC, ActionSA of ander partye saam te werk sonder om sy eie geloofwaardigheid te verloor.
Die peilings is nie voorspellings nie. Hulle is momentopnames van kiesersentiment ’n week voor die verkiesing. Stemopkoms, laaste-oomblik-veldtogte en die mobilisering van ondersteuners kan die uitslag nog verander. Tog toon die konsekwente tendens oor verskillende peilings – intern en onafhanklik – dat die politieke wind in die metro’s teen die ANC en ten gunste van die DA en in eThekwini ten gunste van die MK-party waai.
Met net ’n week oor is die veldtogte intens. Die ANC dring daarop aan dat dienslewering verbeter is en dat die party steeds die meerderheid se steun geniet. Die DA fokus op sy rekord in Kaapstad en munisipaliteite soos Midvaal en ander wat deur hulle regeer word en belowe “bekwame regering”. Die MK-party mobiliseer sterk in KwaZulu-Natal.
Wat ook al die uiteindelike uitslag, hierdie verkiesing sal ’n waterskeidingsmoment wees. Dit is die eerste keer sedert 1994 dat die ANC se plaaslike mag so direk uitgedaag word ná die verlies van sy nasionale meerderheid. Die stemme wat Suid-Afrikaners oor ’n week uitbring, sal nie net bepaal wie hul munisipaliteite bestuur nie, maar sal ook die toekoms van die land se politieke stelsel help vorm.
- Lokprent deur Bartosz Kapka van Pixabay.
