ActionSA het homself ná die 2026 plaaslikeregeringsverkiesing as een van die invloedrykste partye in Suid-Afrika gevestig. Met 5,67% van die nasionale stemme en sowat 313 tot 320 raadslede, is die party nou die vyfde grootste politieke mag in die land. Dié groei, van 2,33% in 2021, plaas ActionSA in die middelpunt van koalisie-onderhandelinge in talle onbesliste oftewel hangrade landwyd.

Die OVK se finale uitslae toon dat die ANC steeds die grootste party is met 30,76%, gevolg deur die DA (24,64%), MK-party (9,76%) en EFF (6,22%). ActionSA se vyfde plek is egter die storie van die verkiesing. Die party het besonder sterk presteer in Gauteng se drie metro’s – Johannesburg, Tshwane en Ekurhuleni – waar geen party ’n volstrekte meerderheid behaal het nie. In Tshwane het ActionSA 48 van die 214 setels gewen, ná die DA se 74 en met meer as die ANC se 44. In Johannesburg en Ekurhuleni is die party se steun ook beduidend, met dosyne setels wat dit ’n deurslaggewende rol gee.

Die groot vraag is nou waar ActionSA homself gaan skaar. In meer as 120 munisipaliteite is daar geen party met ’n absolute meerderheid nie. Koalisies is onafwendbaar, en ActionSA se setels kan die deurslag in verskeie sleutelrade gee.

Partyleier Herman Mashaba het reeds aangedui dat ActionSA nie huiwerig is om met die ANC te praat nie. Die party het selfs al ’n eerste, konstruktiewe samesprekingsessie met die ANC en EFF gehou. Mashaba het sy bereidwilligheid om met die ANC saam te werk verdedig deur te sê dienslewering en stabiliteit moet vooraan staan. Hy het egter streng voorwaardes gestel. In Tshwane is die behoud van burgemeester Nasiphi Moya ’n nieonderhandelbare punt. “Dr Moya moet Tshwane regeer. Sy is die beste burgemeester wat hierdie land nog gesien het. Enigiemand wat haar wil verwyder, mors ons tyd,” het Mashaba gesê.

Terselfdertyd is die verhouding met die DA gespanne. Mashaba het herhaaldelik aangedui dat die kans op ’n koalisie met die DA “baie, baie skraal” is, veral as Helen Zille by die onderhandelinge betrokke is. Hy het Zille in die verlede as oneerlik bestempel en gesê hy kan nie met “rassiste” saamwerk nie. Die DA is die grootste party in al drie Gauteng-metro’s, maar sonder ActionSA se steun sal dit moeilik wees om stabiele meerderhede te vorm, tensy hulle met die ANC koalisies vorm.

Politieke ontleders wys daarop dat ActionSA se strategie pragmaties lyk. Die party het in Tshwane reeds met die ANC en EFF saamgewerk om Moya as burgemeester verkies te kry.

Dié reëling het, volgens ActionSA, positiewe resultate opgelewer, insluitend beter begrotingsbeheer. Nou wil die party dieselfde invloed landwyd uitoefen. In eThekwini, waar die MK-party die grootste is, het ActionSA se KwaZulu-Natal-leier, Zwakele Mncwango, gesê geen blok kan ’n regering vorm sonder hulle nie. Die party eis dienslewering, antikorrupsie en ’n plan teen onwettige immigrasie as voorwaardes.

Die druk is enorm. Munisipale rade moet binne 14 werksdae ná die verkiesing hul eerste vergaderings hou. President Cyril Ramaphosa het partye gemaan om dienslewering bo politieke belange te stel. Vir ActionSA beteken dit ’n unieke kans om sy “groen masjien” verder uit te bou. Die party het in 2021 nog betreklik klein begin; nou is dit ’n landwye speler wat in 82 munisipaliteite meegeding het en in dosyne wyke die ANC se steun oorgeneem het, veral in townships soos Atteridgeville en Tembisa en dele van Soweto.

Of ActionSA uiteindelik by die ANC, DA of ’n breër alliansie wat die EFF of MK insluit, gaan aansluit, bly onduidelik. Wat wel seker is, is dat die party se setels in talle onbesliste rade die balans kan laat swaai. In Johannesburg, Tshwane en Ekurhuleni kan een of twee koalisie-opsies die verskil maak tussen ’n stabiele regering en jare van onstabiliteit.

ActionSA se groei is nie net ’n syfer nie. Dit is ’n politieke realiteit wat die magsbalans in Suid-Afrika se plaaslike regerings herskryf. Die volgende twee weke sal toon of die party sy nuwe mag verantwoordelik gebruik en of die koningmaker self in die middel van ’n magstryd beland. Vir nou is een ding duidelik: Sonder ActionSA se steun gaan baie munisipaliteite sukkel om te regeer.