Die ANC oorweeg ’n radikale hersiening van munisipale grense in Gauteng wat kan lei tot die samesmelting van Johannesburg, Tshwane en Ekurhuleni tot een reusagtige megastad (“megatropolis”) of geïntegreerde stadstreek.
Grafika: © ChadoNihi, gepubliseer op 24 Desember 2014 (Pixabay.com)
Die voorstel, wat deur die party se eerste adjunk-sekretaris-generaal, Nomvula Mokonyane, geopper is, kom net maande voor die plaaslikeregeringsverkiesing op 4 November op ’n tydstip wat wyd as ’n afleidingsmaneuver en magsgreep bestempel word terwyl die party swak vaar in al drie metro’s se meningspeilings voor die verkiesing.
Mokonyane het in ’n onderhoud met die Sunday Times gesê die bestaande grense tussen die drie metro’s is denkbeeldig en pas nie meer by hoe mense leef en werk nie. “’n Paar jaar gelede kon jy nog weet wanneer jy Johannesburg verlaat en Tshwane binnegaan. Nou sien jy net die bordjie wat sê jy is in Centurion, terwyl jy gedink het jy is nog in Midrand,” het sy verduidelik.
Sy het aangevoer dat ’n enkele funksionele entiteit beter sin maak met ’n vervaardigingsektor in die ooste (Ekurhuleni), finansies en ekonomie in Johannesburg gesetel, en diplomatieke en regeringsfunksies in Tshwane, met gedeelde ekonomiese korridors.
Die voorstel is deel van ’n breër gesprek oor die lewensvatbaarheid van munisipaliteite. Mokonyane het gesê sommige munisipaliteite het nie meer ’n sterk belastingbasis nie, sukkel om professionele mense te lok, en funksioneer soms net om salarisse te betaal.
“’n Munisipaliteit is nie ’n welsynsdiens nie. Jy moet betaal vir die dienste,” het sy beklemtoon. Die ANC wil ná die November-verkiesing, by sy nasionale beleidskonferensie, die struktuur van plaaslike regering fundamenteel hersien – insluitend of sommige metro’s regtig as aparte entiteite moet voortbestaan.
Die idee van ’n Gauteng-stadstreek is nie nuut nie. Dit is al jare in amptelike dokumente en navorsing bespreek. Maar Mokonyane se weergawe is radikaler. Dit kan beteken dat die drie metro’s effektief in een politieke entiteit saamsmelt, met minder raadslede en minder burgemeesters. Sy het ontken dat dit ’n politieke foefie is en dit as ’n ontwikkelingsbenadering voorgehou.
Die tydsberekening is egter die grootste bron van kritiek. Die drie metro’s word sedert 2021 deur onstabiele koalisies regeer, en peilings toon dat die ANC se steun in Johannesburg, Tshwane en Ekurhuleni tussen sowat 20% en 38% skommel, ver onder die absolute meerderhede wat die party eens geniet het.
Dienslewering in al drie metro’s verkeer in ’n krisis, met watertekorte, slaggate, afval wat ophoop en elektrisiteitsprobleme wat duisende inwoners daagliks moedeloos maak. Baie kommentators sien die voorstel van ’n megastad as ’n klassieke afleidingsfoefie. “Noudat hulle gaan verloor, wil hulle konsolideer,” was ’n algemene reaksie op sosiale media. Ander het dit as ’n magsgreep bestempel en meen die ANC kan skaars een metro bestuur. Nou wil hulle drie bymekaar sit.
Die ANC se sekretaris-generaal, Fikile Mbalula, het in dieselfde week die narratief versterk deur koalisies te blameer vir diensleweringsmislukkings. By die party se manifesbekendstelling in Diepsloot het hy gesê Johannesburg was “goed” toe die ANC alleen regeer het en slaggate is reggemaak en dienste het gewerk.
[WATCH] THE CHALLENGES OF GOVERNING IN A COALITION
Where we were governing with a majority we were doing wonders in terms of developing our cities, there were shortcomings but we were on the way forward. In Johannesburg before it fell into the hands of the coalition the ANC was… pic.twitter.com/08CzafFQ7g
— ANC SECRETARY GENERAL | Fikile Mbalula (@MbalulaFikile) August 24, 2026
Hy het Emfuleni as voorbeeld van koalisiemislukking uitgewys. Kritici wys egter daarop dat die ANC self in verskeie van die huidige koalisies die dominante of sleutelrol speel, en dat die party se eie rekord in die metro’s lank voor 2021 reeds gekritiseer is.
Die voorstel het geen invloed op die komende verkiesing nie. Dit is ’n langtermyngesprek wat eers ná 4 November ernstig op die tafel sal kom. Tog kom dit op ’n tydstip wanneer die ANC desperaat probeer om die wegblystemme terug te wen en die narratief te skep dat koalisies, en nie die party self nie, verantwoordelik is vir die verval van Gauteng se stede.
Of die megastad ooit werklikheid word, sal afhang van politieke wil, wetgewende prosesse en die uitslag van die verkiesing. Vir eers dien dit as ’n skerp herinnering aan hoe die ANC sy dalende steun in die ekonomiese hartland van die land probeer bestuur – nie net by die stembus nie, maar ook deur die grense self te heroorweeg. Inwoners van die drie metro’s, wat daagliks met lekkende pype, donker strate en onbetaalde rekeninge sukkel, sal egter eers wil sien of groter strukture werklik beter dienste lewer, of net groter probleme skep.
