’n Regter wat slegs ses jaar effektief as regter gedien het, is reeds agt jaar op siekteverlof met volle betaling.

Die Vrystaatse regter, Lepona Joshua Lekale, wat in Januarie 2012 tot die Hooggeregshof aangestel is, het sedert Junie 2018 geen regterlike pligte meer verrig nie, maar ontvang steeds sy volle salaris, voordele en die gebruik van ’n staatsgesubsidieerde voertuig.

Die saak het verlede week in Sandton voor ’n Regterlike Gedragstribunaal beland – die eerste van sy soort in Suid-Afrika wat spesifiek onbevoegdheid weens siekte ondersoek. Lekale, nou 62 jaar oud, het Donderdag self erken dat sy bykans agt jaar lange afwesigheid “aan onbevoegdheid grens”.

Lekale ly aan ernstige diabetesverwante komplikasies. Sy regterbeen is geamputeer, die tone van sy linkervoet is verwyder, en hy het omstreeks 2020 die sig in albei oë verloor.

Volgens die oorspronklike GroundUp-berig deur Tania Broughton, waarop verskeie ander publikasies steun, het ’n oogarts in Junie 2024 sy toestand as in ’n finale stadium van blindheid beskryf en bevestig dat hy permanent en volgens wet blind is. Tientalle mediese sertifikate ondersteun sy afwesigheid, maar hy weier steeds om aansoek om mediese uitdienstreding te doen.

Die rede hiervoor lê by tradisionele genesers. Lekale het die tribunaal vertel dat genesers hom verseker het hy sal sy sig herwin, solank hy in die amp bly. As hy bedank of medies uit diens gestel word, sal dit die gramskap van sy voorvaders ontlok en sy blindheid permanent maak. “Ek wag nog,” het hy gesê. “Selfs vandag, terwyl ek hier getuig, glo ek dit kan gebeur. Dit kan enige tyd binnekort gebeur.”

Onder kruisondervraging deur die getuienisleier, adv Megan Blows, het Lekale belangrike toegewings gemaak. Hy het erken dat sy persoonlike oortuigings nie deur mediese getuienis ondersteun word nie, dat die situasie nie onbepaald kan voortduur nie, en dat sy langdurige afwesigheid druk op die doeltreffende funksionering van die Vrystaatse afdeling van die Hooggeregshof plaas. Hy het ook toegegee dat dit ’n finansiële las vir die staat is, omdat hy steeds betaal word terwyl waarnemende regters aangestel en betaal moet word om sy werk te doen.

’n Verdere bron van kommer is die koste van sy staatsvoertuig. Die tribunaal het gehoor dat Lekale ’n Mercedes-Benz GLC gebruik, waarvan die brandstof-, diens- en tolkoste alleen die belastingbetaler meer as R500 000 per jaar kos. Hy het dit tydens sy siekteverlof selfs vir ’n nuwer model geruil en duisende kilometer afgelê. Volgens hom is die voertuig hoofsaaklik gebruik om mediese afsprake by te woon, met die hulp van sy vrou.

Lekale het slegs ses jaar effektief as regter gedien voordat siekte hom uit die hof gehou het. Indien die tribunaal bevind dat Lekale nie meer in staat is om sy regterlike pligte uit te voer nie, kan hy uit sy amp verwyder word. Hy kan ook sy salaris, voordele en die pensioenvoordeel verloor wat regters ná aftrede ontvang. Hy het nog nie die 15 jaar diens voltooi wat nodig is vir ’n volle lewenslange pensioen nie.

Die partye het tot einde Augustus 2026 tyd om hul skriftelike betoë by die tribunaal in te dien. Daarna sal die tribunaal sy bevinding maak en, indien nodig, die saak na die Regterlike Dienskommissie verwys. Die kommissie kan dan aanbeveel dat die parlement die grondwetlike verwyderingsproses kragtens artikel 177 van die Grondwet begin.

Lekale self het erken dat hy klinies permanent blind is volgens Westerse geneeskunde, maar hy hou steeds vas aan die hoop dat sy sig sal terugkeer. “Basies is daar niks meer om te sê nie, behalwe dat ek nog wag. Hier is ek, ek wag nog,” was sy laaste woorde aan die tribunaal.

Die saak word wyd as ’n toetsgeval beskou. Dit is die eerste keer dat die regbank ’n tribunaal gebruik om langtermyn onbevoegdheid weens siekte te ondersoek, eerder as wangedrag. Dit raak fundamentele vrae oor die balans tussen ’n regter se regte, openbare vertroue in die regbank, die finansiële las op belastingbetalers, en die rol van kulturele en geestelike oortuigings teenoor mediese realiteit.

• Lokprent deur succo van Pixabay.