Die finansiële krisis wat Suid-Afrika se ikoniese kunstefeeste in die gesig staar, het ’n nuwe wending geneem. Die DA het ’n formele versoek aan die parlement gerig vir ’n ondersoek na die minister van sport, kuns en kultuur, Gayton McKenzie, se hantering van die Mzansi Golden Economy-fonds (MGE) wat die feeste moet ondersteun.
Volgens die DA word openbare fondse doelbewus gebruik om politieke bondgenote van McKenzie se Patriotic Alliance (PA) te bevoordeel. Dit terwyl gevestigde feeste, soos die Nasionale Kunstefees, Klein Karoo Nasionale Kunstefees (KKNK) en die Kaapstad Internasionale Jazz-fees, sonder befondsing moet klaarkom en duisende werksgeleenthede in gevaar gestel word.
Die jongste storm oor McKenzie se hantering van kunstefeeste het die afgelope naweek losgebars terwyl die Toyota Stellenbosch Woordfees aan die gang is. Dié fees is, net soos al die ander feeste, afhanklik van borgskappe en ander finansiële steun.
Die DA se woordvoerder vir sport, kuns en kultuur, Leah Potgieter, beskuldig McKenzie in ’n verklaring daarvan dat hy die MGE-fonds uitbuit vir sy eie politieke agenda. “Dit is geen verrassing dat die minister my skriftelike parlementêre vrae oor die misbruik van MGE-fondse ontduik nie,” het Potgieter gesê.
Sy het aan die voorsitter van die portefeuljekomitee oor sport, kuns en kultuur, Joe McGluwa, geskryf om te versoek dat beide McKenzie en die MGE-beoordelingspaneel voor die parlement gedaag word. “Hul voortgesette ontduiking van toesig kan nie ongemerk bly terwyl openbare fondse na bewering as ’n politieke-veldtog-instrument gebruik word nie.”
McKenzie exploits MGE Fund to reward political allies while leaving artists and festivals in crisis https://t.co/oSf6zYhg2N pic.twitter.com/TYVsjwEbZa
— Leah Potgieter MP (@LeahK28) October 12, 2025
Die sage het in Maart 2025 begin toe die Departement van Sport, Kuns en Kultuur die provinsiale vlagskipprogram, wat jare lank befondsing aan groot feeste verskaf het, ontbind het. Organiseerders van feeste soos die KKNK in Oudtshoorn, die Nasionale Kunstefees in Makhanda, die Woordfees in Stellenbosch, Suidoosterfees, Kaapstad Karnaval, Open Book Festival en die Kaapstad Internasionale Jazz-fees is meegedeel dat hul bestaande befondsing, wat soms driejaarliks was, gestaak word. Hulle is aangesê om aansoek te doen by die MGE-fonds, wat veronderstel is om die kreatiewe ekonomie te ondersteun deur beleggings in kunste te optimaliseer.
Tot hul skok is die meeste van hierdie aansoeke verwerp, ondanks die feeste se lang geskiedenis van sukses en ekonomiese bydraes. Die MGE-fonds, wat gestig is om Suid-Afrika se kreatiewe sektor te laat groei, het volgens amptelike klagtes voorkeur gegee aan geleenthede wat met die PA verband hou.
“Duisende kunstenaars, feespersoneel en toerismewerkers staar nou onsekerheid in die gesig omdat polities gekoppelde geleenthede voorkeur gekry het bo feeste wat Suid-Afrika se kreatiewe ekonomie laat groei,” sê Potgieter.
Die ekonomiese impak is verwoestend. Die Kaapstad Internasionale Jazz-fees alleen genereer ongeveer R900 miljoen vir die Wes-Kaapse ekonomie en ondersteun meer as 5 000 werksgeleenthede. Die KKNK lok jaarliks meer as 100 000 besoekers, wat ’n direkte impak van R72 miljoen vir Oudtshoorn en R178 miljoen vir die hele provinsie skep. Die Woordfees bereik talle skole en duisende leerders, terwyl die Suidoosterfees meer as 4 000 werksgeleenthede onderhou en ’n juniorfees vir 8 000 skoolkinders aanbied. Ander feeste, soos Aardklop in Potchefstroom (R50–65 miljoen vir Noordwes), Innibos in Mpumalanga (R80–90 miljoen), Vryfees in die Vrystaat (R208 miljoen) en die Nasionale Kunstefees (R350 miljoen) vir Makhanda, met 2 000 kunstenaars en tot 200 000 besoekers, dra saam groot geld by tot die nasionale ekonomie.
Op 17 September 2025 het Potgieter skriftelike vrae aan McKenzie voorgelê oor die departement se omsigtigheidsprosesse, die aanstelling van beoordelingspaneellede en die rasionaal vir die onttrekking. Die Minister het nie binne die vereiste 10 dae gereageer nie en het ook nie die dokumentasie gelewer wat hy in September beloof het nie, insluitend die volledige lys van MGE-befondste aansoekers en verduidelikings vir goedkeurings aan gederegistreerde maatskappye.
Vroeër in September het die MGE-beoordelingspaneel voor die portefeuljekomitee ontken dat hulle politieke bande het. Potgieter het egter hul aktiewe rolle in die PA en gebrek aan kunservaring onthul, wat hulle gedwing het om dit te erken. Die PA-woordvoerder, wat in die paneel voorsit, het sy “grondwetlike reg” om die PA te ondersteun verdedig, maar Potgieter het hom herinner aan die Grondwet se vereistes vir deursigtigheid, billikheid en verantwoordbaarheid.
“Beide die King IV-kode oor korporatiewe bestuur en die staatsdiensregulasies vereis ’n behoorlike belangebotsingsproses. Tog het die paneel en departement openlik erken dat niks gedoen is nie,” het sy gesê. Die Minister het self die kriteria en paneellede gekies, wat ’n duidelike belangebotsing skep.
Die reaksie teen McKenzie hieroor is besig om te groei. ’n Kollektief van kunstefeeste het in September ’n dringende ontmoeting met hom versoek, maar sonder sukses. In ’n verklaring van 27 September het kunssentrums gewaarsku dat die weerhouding van fondse “die ineenstorting van feeste en werkverlies” kan veroorsaak.
Corruption!!!!
MINISTER GAYTON MCKENZIE EXPOSED MGE ( MZANSI GOLDEN ECONOMY)
An Open Letter on the Alleged Misuse of Public Funds for Political Patronage and CampaigningTo: The Public Protector, The South African Parliament’s Portfolio Committee on Sport, Arts and Culture,… pic.twitter.com/kOpuF8JIqE
— MEHMET VEFA DAG (@AFRICANDEMOC) October 7, 2025
Die DA belowe om volle deursigtigheid oor MGE-toewysings te verseker en die departement aanspreeklik te hou vir die misbruik van openbare hulpbronne, die afwesigheid van belangebotsingsmaatreëls en die Minister se minagting van die parlement, het Potgieter gesê.
Terwyl die feeste se finansiële toekoms in die weegskaal hang, vra kunstenaars en organiseerders vir onmiddellike ingryping om te voorkom dat Suid-Afrika se ryk kulturele erfenis verlore gaan.
