Die koalisiesamesprekings ná die plaaslike regeringsverkiesings van 4 November het dié week ’n onverwagse en interessante kinkel in die kabel gekry. Die DA het volgens mediaberigte formeel begin om met die MK-party en die EFF te onderhandel – partye teenoor wie die DA jare lank openlik vyandig was en wat hy voorheen as onversoenbaar met sy waardes afgeskryf het.

Volgens bevestigde berigte in die media het die DA-leierskap briewe aan beide partye gestuur. Die EFF se verkiesingswoordvoerder, Sixolise Gcilishe, het erken dat die party die brief ontvang het en dat ’n ontmoeting met die DA-leierskap reeds plaasgevind het. “Hulle het ons gevra om saam met hulle in munisipaliteite te werk, maar ons het nog nie formeel op die voorstel gereageer nie,” het sy gesê.

MK se nasionale onderhandelaar, Dali Mpofu, het bevestig dat DA-leier Geordin Hill-Lewis ’n brief aan Jacob Zuma gestuur het om gesprekke te open. Die MK-party het die uitnodiging aanvaar en die twee spanne is besig om reëlings vir ’n formele ontmoeting in die volgende paar dae te finaliseer.

LGE 2026 | Advocate Dali Mpofu, a member of the MK Party’s national negotiations team, has confirmed that DA leader Geordin Hill-Lewis has reached out to the party as coalition negotiations continue following the 4 November polls. https://t.co/8UMTcesUlw

— SABC News (@SABCNews) November 11, 2026

Hierdie stap verteenwoordig op die oog af ’n dramatiese ommekeer. So onlangs as September en Oktober 2026 het senior DA-figure, insluitend Helen Zille, openlik gesê die party sal nie met die EFF of MK in koalisies tree nie, omdat hulle waardestelsels te onversoenbaar is. Die DA se federale uitvoerende raad het egter ná die verkiesings besluit om met alle partye te praat wat bereid is om skoon, verantwoordelike regering, dienslewering, die oppergesag van die reg en nierassigheid as uitgangspunt te aanvaar. Dit beteken egter nie die DA het besluit om wel koalisies met die EFF of MK aan te gaan nie.

Die verkiesingsuitslag het die druk vir pragmatisme verhoog. Tussen 127 en 138 van die land se munisipaliteite – sowat 65% – is hangrade waar geen party ’n volstrekte meerderheid behaal het nie. Die DA het in belangrike metro’s soos Johannesburg, Tshwane en Ekurhuleni as die grootste party geëindig, maar sonder ’n meerderheid. Die ANC het nasionaal ongeveer 30,8% gekry, die DA 24,6%, MK 9,8% en die EFF 6,2%. In Kaapstad het die DA wel ’n volstrekte meerderheid behou.

Teen hierdie agtergrond het die minister van samewerkende regering en tradisionele sake, Velenkosini Hlabisa, die afgelope week nuwe riglyne vir stabiele koalisies in die Staatskoerant uitgereik. Die riglyne is ná ’n spesiale vergadering met betrokke partye goedgekeur en is as ’n tussentydse raamwerk bedoel terwyl die formele Munisipale Koalisiewetsontwerp nog deur die parlementêre proses gaan.

Die dokument bevat praktiese leiding vir politieke partye en munisipaliteite. Dit beveel sterk aan dat koalisievennote skriftelike ooreenkomste sluit wat gedeelde beleidsprioriteite, die verdeling van politieke verantwoordelikhede, besluitnemingsprosesse, gedragstandaarde en meganismes vir die oplos van geskille duidelik uiteensit. ’n Bloudruk vir so ’n skriftelike koalisieooreenkoms is by die riglyne ingesluit sodat partye dit vir hul eie omstandighede kan aanpas.

Die riglyne beklemtoon ook die onderskeid tussen politieke bestuur en professionele munisipale administrasie. Dit waarsku dat politieke onderhandelings nie die wettige 14-dae-tydperk vir die konstituering van nuwe rade mag vertraag nie. Hierdie tydperk het op 12 November begin en duur tot 26 November. Alle metropolitaanse en plaaslike rade moet teen daardie datum hul eerste vergaderings hou en ampsdraers verkies.

Een van die belangrikste voorstelle is dat munisipale rade hul eie reëls hersien om die misbruik van mosies van wantroue te beperk. Die riglyne beveel aan dat rade oorweeg om reëls te maak wat die frekwensie of omstandighede waarin sulke mosies ingedien kan word, te beperk, juis om die soort chroniese onstabiliteit wat baie hangrade in die vorige termyn gekenmerk het, te voorkom.

Hlabisa het benadruk dat koalisies nie noodwendig wetgewing nodig het om te werk nie, maar eerder politieke volwassenheid, gereelde kommunikasie en ’n fokus op dienslewering. Hy het partye aangespoor om nie politieke ambisie bo die belange van inwoners te stel nie en het provinsiale regerings gevra om munisipaliteite aktief te ondersteun waar onderhandelings doodloop.

Samesprekings is tans volop. Die EFF en MK het reeds met mekaar vergader en dienslewering as gemeenskaplike prioriteit geïdentifiseer. Die ANC voer sy eie sentrale onderhandelings, terwyl die IVP in KwaZulu-Natal oop is vir gesprekke met verskeie partye, insluitend MK, solank stabiliteit verseker word. In Gauteng se metro’s speel ActionSA ook ’n belangrike rol.

Die DA se besluit om ook met die EFF en MK te praat, verander die dinamika. Dit skep nuwe opsies, maar bring ook die risiko van interne spanning binne die DA self, aangesien baie ondersteuners die party se vorige sterk standpunt teen hierdie partye sterk gesteun het. Of hierdie gesprekke tot werklike ooreenkomste sal lei, is nog onduidelik. Die MK-party het voorheen die DA uitgesluit, en die EFF se ideologie verskil skerp van dié van die DA.

Die horlosie tik egter. Teen 26 November moet die rade gekonstitueer wees. Of die partye daarin sal slaag om stabiele, diensgerigte koalisies te vorm, en of die land weer ’n golf van onstabiele hangrade gaan ervaar, sal in die volgende twee weke duidelik word. Hlabisa se riglyne bied ten minste ’n praktiese raamwerk om die proses meer ordelik te probeer bestuur.

• Lokprent deur José Miguel van Pixabay