Die Konstitusionele Hof se eenparige uitspraak verlede Vrydag oor ouerskap is nie net ’n oorwinning vir ouers nie, maar ’n katalisator vir breër hervorming in familieregte en geslagsgelykheid in Suid-Afrika.
Die besluit sal nie net ouerskapverlof in Suid-Afrika radikaal hervorm nie, maar het ook die potensiaal om ’n domino-effek op ander familieregte te ontketen. Die uitspraak, wat die vorige wetgewing as diskriminerend en ongrondwetlik verklaar het, word reeds as ’n keerpunt in die geskiedenis van geslagsgelykheid en gesinsreg beskou.
Volgens die nuwe reëling kan ouers die totale 130 dae kraamverlof deel, met buigsaamheid om dit by hul behoeftes aan te pas. Die saak het ontstaan uit die ongelyke bepalings in die Wet op Basiese Diensvoorwaardes wat moeders vier maande betaalde verlof gegun het, terwyl vaders slegs 10 dae ontvang het. Hierdie wet, wat in 2019 in werking getree het, is deur verskeie organisasies gekritiseer vir die versterking van tradisionele geslagsrolle en die beperking van vaders se betrokkenheid by hul kinders se vroeë ontwikkeling.
[BREAKING] Victory for fathers: Constitutional Court rules that parental leave of 4 months and 10 days can be shared between parents.#Newzroom405 pic.twitter.com/RGFsnYww2H
— Newzroom Afrika (@Newzroom405) October 3, 2025
In 2022 het Cosatu, saam met die Kommissie vir Geslagsgelykheid en Sonke Gender Justice, die huidige wet by die Konstitusionele Hof uitgedaag. Hulle het geargumenteer dat die bestaande bepalings in stryd is met verskeie artikels van die Grondwet, insluitend artikel 9 (gelykheid), artikel 27 (reg op gesinslewe) en artikel 28 (kinders se reg op ouerlike sorg).
Die saak het by die Hooggeregshof in Pretoria begin en is later vir finale beslegting na die Konstitusionele Hof verwys. Die Departement van Nywerheid, Handel en Mededinging het aanvanklik die veranderinge as finansieel onhaalbaar beskryf, maar die Konstitusionele Hof het dit as ’n grondwetlike noodsaaklikheid beskou.
Die uitspraak, geskryf deur regter Mbuyiseli Madlanga en ondersteun deur al 11 regters, verklaar die 10-dae-beperking vir vaders as ongrondwetlik. Die hof het ’n nuwe stelsel ingestel waarin die totale 130 dae (vier maande en tien dae) betaalde verlof nou tussen die twee ouers gedeel kan word. Dit beteken dat ’n pa nou wettiglik tot vier maande verlof kan neem, mits die ouers daaroor ooreenkom.
(1/6) Judgment on 03 October 2025 at 10h00: Sections 25, 25A, 25B and 25C of the Basic Conditions of Employment Act (BCEA) dealing with maternity and parental leave, are invalid and inconsistent with the Constitution.
— Constitutional Court (@ConCourtSA) October 3, 2025
Werkgewers moet hierdie verlof ondersteun deur die Werkloosheidsversekeringsfonds (UIF) met tot 100% van die werknemer se salaris. Enkelouers en ouers in gevalle van aanneming word ook volledig gedek.
Die regering het 24 maande gekry om die huidige wet te wysig, maar werkgewers moet intussen die nuwe reëls toepas vir alle pasgeborenes vanaf die datum van die uitspraak.
Die uitspraak het verreikende implikasies. Dit daag nie net geslagsnorme uit nie, maar kan ook ander aspekte van familiereg beïnvloed.
Die erkenning van gelyke regte vir alle ouers kan die proses van aanneming en pleegsorg meer inklusief maak.
[BREAKING NEWS] The Constitutional Court has ruled that fathers are entitled to parental leave equal to mothers #NewsLink #QuestionThinkAct #DSTV403 pic.twitter.com/nAgH5QgLNp
— eNCA (@eNCA) October 3, 2025
Die uitspraak kan ook ’n presedent skep vir meer gebalanseerde ouerlike verantwoordelikhede na egskeiding, waar beide ouers as primêre versorgers erken word.
Die besluit is wyd verwelkom. Organisasies soos Fathers4Justice het dit as ’n “historiese oorwinning” vir vaderskap bestempel. Die Women’s Legal Centre het dit geprys as ’n verligting vir moeders en ’n stap na geslagsgelykheid in huishoudings.
President Cyril Ramaphosa het die uitspraak as “progressief” beskryf en belowe dat die wetgewing se veranderinge vinnig geïmplementeer sal word. Die EFF het dit as ’n oorwinning vir werkersregte gevier, terwyl die DA en VF Plus die regering gekritiseer het vir die vertragings in die proses.
Hoewel die besluit positief ontvang is, is daar kommer oor die ekonomiese impak. Werkgewers, veral klein en medium ondernemings, waarsku teen hoër koste vir UIF-uitbetalings, wat op R5–10 miljard per jaar geskat word. Groot maatskappye soos Vodacom en Absa het reeds hul interne beleid aangepas en sien dit as ’n strategie vir talentbehoud.
Die implementering in die informele sektor kan uitdagend wees. Daar is ook vrese dat ouers onder druk geplaas kan word om verlof ongelyk te deel.
Die Departement van Arbeid sal binnekort ’n taakspan aanstel vir opleiding en monitering. Werkers kan hul regte by die Kommissie vir Versoening, Bemiddeling en Arbitrasie afdwing, en verdere wetgewende aanpassings word verwag.
Die uitspraak is beskikbaar op die Konstitusionele Hof se webwerf, en Cosatu het ’n volledige verklaring uitgereik. Hierdie besluit is nie net ’n oorwinning vir ouers nie, maar ’n katalisator vir breër hervorming in familieregte en geslagsgelykheid in Suid-Afrika.
