Die Phala Phala-verwante afsettingsproses is weer in die middel van ’n grondwetlike dispuut oor die botsing tussen die parlement se toesigrol en die reg van ’n ampsbekleër om die howe te nader.
Vier opposisiepartye – die EFF, ATM, MKP en UAT – het die Konstitusionele Hof genader om duidelikheid te kry oor die Wes-Kaapse Hooggeregshof-uitspraak van 24 Julie, terwyl gewone Suid-Afrikaners in die duister verkeer oor waar die saak tans staan.
Die hof het aan president Ramaphosa ’n tussentydse interdik toegestaan wat die artikel 89-afsettingskomitee verbied om met openbare verhore voort te gaan. Dit geld totdat sy hersieningsaansoek van die 2022-paneelverslag, onder leiding van oudhoofregter Sandile Ngcobo, afgehandel is. Dié hersiening is vir 2 tot 4 September geskeduleer. Die uitspraak was twee teen een, met regters André le Grange en Diane Davis in die meerderheid en regter Matthew Francis in die minderheid.
Die vier partye argumenteer nou dat die interdik die parlement se grondwetlike plig onder artikel 89 ondermyn. Hulle sê die regbank bemoei hom met ’n proses waaroor die Konstitusionele Hof reeds uitspraak gegee het toe dit die Nasionale Vergadering se 2022-besluit om die paneelverslag te verwerp, ongrondwetlik verklaar het. Volgens hulle kan ’n laer hof nie ’n proses stuit wat die hoogste hof beveel het nie. Die partye vra dringende duidelikheid en wil hê die interdik moet omgekeer word sodat die komitee sy werk kan hervat.
Terselfdertyd heers daar verwarring oor die presiese omvang van die interdik. Sommige regskenners en opposisiefigure meen die hele proses is nou gestuit. Ander, insluitend komiteeleier Makashule Gana van Rise Mzansi, sê die bevel raak slegs openbare verhore en mondelinge getuienis.
Dié onduidelikheid laat gewone burgers in die duister. Baie Suid-Afrikaners volg die Phala Phala-sage al sedert 2020, toe meer as $580 000 (R10 miljoen) in buitelandse kontant by Ramaphosa se Limpopo-plaas gesteel is. Die paneel het in 2022 prima facie-bewyse van moontlike ernstige oortredings gevind. Die Nasionale Vergadering het die verslag destyds verwerp, maar die Konstitusionele Hof het dit in Mei vanjaar laat herleef. Nou, na jare van regsgevegte, is daar weer ’n pouse, en niemand weet presies hoe lank dit sal duur of wat mag en nie mag gebeur nie.
Die ANC en die presidensie verwelkom die uitspraak. Hulle beklemtoon dat elke burger, insluitend die staatshoof, die reg het om die howe te nader om sy of haar regte te beskerm. Dit is nie ontwyking van verantwoordbaarheid nie, is die party se standpunt. Die DA sê die uitspraak gaan nie oor skuld of onskuld nie, maar slegs oor die volgorde van prosesse. Hulle dring egter aan op ’n vinnige afhandeling van die hersiening.
Ander opposisiepartye sien dit anders. Hulle beskou die interdik as nog ’n poging om aanspreeklikheid te vertraag en as ’n gevaarlike presedent. As ’n president die howe kan gebruik om ’n parlementêre ondersoek te stuit, verswak dit die parlement se toesighoudingsfunksie, argumenteer hulle.
Die kern van die botsing is duidelik. Aan die een kant staan Artikel 89 van die Grondwet, wat aan die parlement die plig gee om te ondersoek of ’n president ernstige oortredings gepleeg het. Aan die ander kant staan die reg van ’n individu om ’n regterlike hersiening te vra wanneer hy of sy glo ’n proses is onregmatig of dat dit onherstelbare skade sal berokken. Die Wes-Kaapse hof het die balans tydelik ten gunste van laasgenoemde gekantel. Die Konstitusionele Hof moet nou besluit of dit die korrekte balans is.
Intussen bly die openbare verhore gestuit. Of die komitee wel met paneellede kan vergader of ander voorbereidende stappe kan doen, is onseker. Die onduidelikheid voed die gevoel dat die proses in ’n regsvakuum vasgevang is. Vir miljoene Suid-Afrikaners wat al jare antwoorde soek oor Phala Phala, is die boodskap eenvoudig: Die regte van die individu en die pligte van die instelling bots weer eens – en die gewone burger wag steeds op duidelikheid.
- Lokprent deur Mohamed_hassan van Pixabay
