Die EFF-leier, Julius Malema, het een van die eerste en felste reaksies gelewer nadat Zimbabwe se president, Emmerson Mnangagwa, ’n omstrede grondwetwysiging onderteken het wat sy ampstermyn verleng, die volgende algemene verkiesing met twee jaar uitstel en die reg van burgers om die president direk te verkies, afskaf.
Malema het gewaarsku dat die regerende Zanu-PF politieke oorlewing bo die belange van die bevolking verkies. “Enige regering wat bang is om terug te keer na die mense vir ’n vars demokratiese mandaat, is een wat seker is dat dit die wil van die mense verloor het,” het hy gesê.
Volgens Malema het Zanu-PF sy wortels as bevrydingsbeweging vergeet en is die party nou meer daarop ingestel om sy greep op mag te behou as om Zimbabwe se diep ekonomiese krisis aan te spreek. Hy het daarop gewys dat miljoene Zimbabwiërs reeds hul land verlaat het weens werkloosheid, armoede en die ineenstorting van basiese dienste, en het die regering aangemoedig om eerder op die behoeftes van sy burgers as op magsbehoud te fokus.
Ten spyte van die omvang van die grondwetlike veranderinge, was daar Woensdag nog geen amptelike reaksie van die Suid-Afrikaanse regering, president Ramaphosa of die ANC nie. Suid-Afrika volg tradisioneel ’n beleid van stille diplomasie teenoor Zimbabwe, ondanks die direkte uitwerking wat die buurland se politieke en ekonomiese probleme op Suid-Afrika het.
Mnangagwa het Dinsdag die Constitutional Amendment (No 3) Act onderteken nadat dit in Junie deur albei huise van Zimbabwe se parlement goedgekeur is. Die wet verleng presidensiële en parlementêre termyne van vyf na sewe jaar, stel die algemene verkiesing wat vir 2028 beplan was, uit tot 2030, en bepaal dat toekomstige presidente nie meer deur ’n direkte volkstemming verkies sal word nie, maar deur parlementslede en senatore aangewys sal word.
Die 83-jarige Mnangagwa, wat sedert 2017 aan bewind is nadat hy Robert Mugabe ná ’n militêre ingryping vervang het, sou ingevolge die vorige grondwet sy tweede en laaste termyn in 2028 voltooi het. Die nuwe wet laat hom nou tot 2030 aanbly.
Die regering voer aan dat die wysigings politieke stabiliteit sal bevorder, verkiesingskoste sal verminder en groter kontinuïteit vir die land se Visie 2030-ontwikkelingsprogram sal verseker. Zanu-PF, wat oor ’n supermeerderheid in die parlement beskik, beskryf die proses as volkome grondwetlik.
Kritici sien dit egter heeltemal anders.
Opposisiepartye, waaronder die Citizens Coalition for Change, burgerlike organisasies en die Constitutional Defence Forum beskryf die wysiging as ’n “grondwetlike staatsgreep”. Volgens hulle ontneem die wet burgers hul fundamentele reg om die staatshoof self te kies en konsolideer dit Zanu-PF se magsposisie vir die afsienbare toekoms.
Verskeie opposisiegroepe berei reeds regstappe in die Konstitusionele Hof voor. Kerkleiers, vakbonde en selfs sommige voormalige oorlogsveterane en Zanu-PF-dissidente het hulle ook teen die wysiging uitgespreek. Hulle voer aan dat so ’n ingrypende verandering aan die grondwet deur ’n nasionale referendum goedgekeur moes word eerder as slegs deur die parlement.
Politieke ontleders meen die wysiging verander ook die magsbalans binne Zanu-PF. Omdat die president voortaan deur die parlement verkies word, verminder dit die kanse dat enige opposisieleier deur ’n algemene verkiesing die presidentskap kan wen. Dit maak ook die pad moeiliker vir moontlike opvolgers binne Zanu-PF, insluitend visepresident Constantino Chiwenga, wie se presidensiële ambisies nou grootliks van die regerende party se parlementêre steun sal afhang.
Die nuwe wet tree in werking te midde van Zimbabwe se voortgesette ekonomiese uitdagings, hoë inflasiekoers, korrupsie en grootskaalse emigrasie.
Vir Suid-Afrika is die ontwikkeling nie bloot ’n interne Zimbabwiese aangeleentheid nie. Enige verdere politieke of ekonomiese onstabiliteit noord van die Limpopo kan migrasie na Suid-Afrika verder aanwakker en bestaande druk op openbare dienste verhoog.
Waarnemers waarsku dat die grondwetwysiging ook ’n breër boodskap vir demokrasie in Suider-Afrika inhou. Terwyl sommige regerings dit as ’n soewereine besluit van Zimbabwe beskou, meen kritici dit skep ’n gevaarlike presedent waar verkose regerings grondwette kan wysig om hulle bewind te verleng eerder as om hulself weer aan die oordeel van kiesers te onderwerp.
Vir ondersteuners van Mnangagwa is dit ’n stap wat politieke stabiliteit verseker. Vir sy teenstanders is dit een van die grootste terugslae vir demokratiese aanspreeklikheid in Zimbabwe sedert die aanvaarding van die land se 2013-grondwet.
- Lokprent: Graphic And Web Designer Freelance van Pixabay
