Met net vyf dae oor voor die plaaslikeregeringsverkiesing op Woensdag 4 November is die land se aandag verdeeld tussen die stembus, ontwrigte matriekeksamens en toenemende geweld in sleutelprovinsies.

Die Nasionale Senior Sertifikaat-eksamens word van 3 tot 5 November opgeskort om die verkiesing te akkommodeer, terwyl taxigeweld in Kaapstad toeneem en president Ramaphosa ernstig gewaarsku het teen die eskalerende geweld en plundering in KwaZulu-Natal.

Die Onafhanklike Verkiesingskommissie (OVK) en onderwysowerhede het in ’n verklaring bevestig dat die eksamenrooster aangepas is sodat leerlinge nie deur verkiesingsverwante aktiwiteite ontwrig word nie. Die eksamens sal van Maandag 3 November tot Woensdag 5 November onderbreek en op Vrydag 6 November hervat word. Maandag 9 November is ook as ’n nie-eksamendag geskeduleer. Die Nasionale Senior Sertifikaat-eksamens het op Dinsdag 13 Oktober landwyd begin.

Umalusi se uitvoerende hoof, Mafu Rakometsi, het vroeër verduidelik dat die aanpassing nodig was omdat die verkiesingsdatum binne die Oktober/November-eksamenperiode val. “Soos in 2021 moes die eksamenrooster aangepas word.”

Umalusi het voorheen politieke aktiwiteite en gemeenskapsproteste as faktore geïdentifiseer wat die gladde verloop van eksamens kan ontwrig, het hy gesê. Hy het beklemtoon dat Umalusi nou saamwerk met assesseringsliggame, provinsiale onderwysdepartemente en ander rolspelers om te verseker dat verkiesingsverwante byeenkomste en protesaksies nie die eksamenproses beïnvloed nie.

Rakometsi het ook ’n sterk beroep op gemeenskappe gedoen. Baie skole wat as stemlokale dien, hou naweke en vakansies ekstra klasse. Hy het politieke en gemeenskapsleiers, skoolhoofde, onderwysers en ouers versoek om ontwrigting in die omgewing van eksamensentra tot die minimum te beperk. “Umalusi doen ’n beroep op almal om matrikulante die steun te gee wat hulle in hierdie kritieke fase van hul opvoedingsreis nodig het, en om elke moontlike stap te doen om te verseker dat geen matrikulant onnodig benadeel word nie.”

Terwyl die onderwyssektor probeer om die eksamens te beskerm, is die situasie in Kaapstad se taxibedryf kommerwekkend. Die strydende assosiasies Cata en Codeta is in ’n bitter konflik oor roetes gewikkel, wat die afgelope dae tot verskeie dodelike skietvoorvalle gelei het. In Delft, Khayelitsha, Gugulethu, Philippi East en Mfuleni is minstens drie taxibestuurders doodgeskiet en verskeie ander beseer. Die Palm-taxistaanplek in Delft is tydelik gesluit ná ‘n skietery, en die R300 is Donderdagoggend tydelik gesluit ná ’n beweerde taxiverwante voorval.

Kaapstad se burgemeester, Geordin Hill-Lewis, het die geweld skerp veroordeel en belowe dat metropolisie die SAPD sal bystaan. Ekstra patrollies is by taxistaanplekke ontplooi en verskeie mense is in hegtenis geneem. Die onrus voed ook politieke spanning. Sommige kritici blameer die DA-regering vir diensleweringstekorte in townships, terwyl DA-leiers soos Helen Zille die party se rekord in die Wes-Kaap teenoor ANC-beheerde metro’s beklemtoon.

Met peilings wat op ’n moontlike DA-meerderheid in Kaapstad dui, word die geweld as ’n toets vir die stad se stabiliteit gesien net voor die verkiesing.

In KwaZulu-Natal het Ramaphosa Woensdag (28 Oktober) by die Durbanse Kamer van Koophandel sterk teen die eskalerende geweld en plundering gewaarsku. Hy het verwys na onlangse aanvalle op klein besighede in eThekwini en die moord op ’n buitelandse burger in die Durbanse middestad. Die regering het 510 lede van die weermag ontplooi om die polisie by te staan te midde van onrus wat deels gevoed word deur waninligting oor asielsoekers. “Wetteloosheid bedreig openbare veiligheid, belegging en ekonomiese aktiwiteit,” het Ramaphosa gesê. Hy het beklemtoon dat die staat lewens, eiendom en wettige besighede sal beskerm, terwyl grondwetlike waardes soos menswaardigheid en die oppergesag van die reg gehandhaaf word.

Sy boodskap kom te midde van ’n breër landskap van spanning. Politieke partye hou laaste massabyeenkomste, kandidate fokus op dienslewering, misdaad en ekonomiese groei, en die OVK werk saam met tegnologiemaatskappye om vals nuus te bekamp. In die Oos-Kaap word koalisieregerings in metro’s soos Buffalo City en Nelson Mandelabaai as byna onvermydelik beskou. Dieselfde geld vir Johannesburg en Tshwane in Gauteng, terwyl die ANC in KwaZulu-Natal probeer om steun te midde van interne uitdagings te behou.

Die kombinasie van opgeskorte matriekeksamens, geweld in van die groot metro’s en die President se openlike waarskuwing skets ’n prentjie van ’n land wat onder druk is om ’n vreedsame en ordelike verkiesing te hou. Vir die duisende matrikulante wat volgende week nie kan skryf nie, vir pendelaars in Kaapstad wat elke dag onsekerheid in die gesig staar, en vir inwoners van eThekwini wat plundering ervaar, is die stembus nie net ’n politieke gebeurtenis nie. Dit is ’n toets van stabiliteit. Of die week na 4 November kalmer sal word, bly ’n ope vraag.