Die Suid-Afrikaanse parlement het Dinsdag (5 Augustus 2025) amptelik begin met stappe om bewerings van korrupsie en kriminele infiltrasie binne die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPD) te ondersoek.
Die ad hoc-komitee wat twee weke gelede gestig is om hierdie ernstige aantygings te ondersoek, het tydens sy eerste vergadering ANC-parlementslid Molapi Lekganyane as voorsitter verkies. Met hierdie stap begin die 90-dae-ondersoek wat moontlike sistemiese korrupsie in die SAPD en verwante instellings sal ondersoek, ná plofbare bewerings deur KwaZulu-Natal (KZN) se provinsiale polisiekommissaris, luitenant-generaal Nhlanhla Mkhwanazi.
Ad Hoc Committee on Allegations by Gen Mkhwanazi meeting: Mr Molapi Soviet Lekganyane elected Chairperson @ParliamentofRSA @GovernanceClus1 @HealthSocClust @FinanceCluster @DefenceCluster @EconoCluster pic.twitter.com/ueWXe4DrIE
— Justice-and-security-Cluster (@JustSecuCluster) August 5, 2025
Die komitee se stigting volg op Mkhwanazi se bewerings op 6 Julie 2025, tydens ’n perskonferensie, waar hy senior polisiebeamptes, insluitend die minister van polisie, Senzo Mchunu, en die adjunk- nasionale kommissaris, Shadrack Sibiya, beskuldig het van samespanning met kriminele sindikate.
Volgens Mkhwanazi het hierdie sindikate, wat na bewering politici, wetstoepassers, aanklaers en selfs die regbank insluit, nasionale veiligheid in gevaar gestel. Hy het spesifiek melding gemaak van Mchunu se beweerde onwettige ontbinding van die taakspan wat politieke moorde in KZN moes ondersoek en die beweerde verwydering van 121 ondersoekdossiere deur Sibiya.
In reaksie op hierdie bewerings het president Cyril Ramaphosa op 20 Julie 2025 ’n geregtelike kommissie van ondersoek, onder leiding van afgetrede adjunkhoofregter Madlanga, aangewys om parallel met die parlementêre komitee te werk.
Mchunu is onmiddellik op spesiale verlof geplaas, met Firoz Cachalia wat as tussentydse polisieminister aangestel is vanaf begin Augustus 2025. Hierdie optrede is bedoel om die integriteit van die ondersoek te verseker en enige moontlike beïnvloeding te voorkom.
Die ad hoc-komitee, wat uit 18 parlementslede uit verskeie partye bestaan, het ’n duidelike mandaat om spesifieke bewerings te ondersoek, insluitend:
- die beweerde onwettige ontbinding van die politieke-moorde-taakspan deur Mchunu.
- die beweerde verwydering van 121 dossiere uit die taakspan deur Sibiya
- ’n R360 miljoen-gesondheidsorgtender wat na bewering toegeken is aan die maatskappy van moordbeskuldigde sakeman Vusi “Cat” Matlala
- beweerde inmenging deur die Ondersoekdirektoraat Teen Korrupsie (IDAC) in polisie-aangeleenthede
- breër bewerings van korrupsie wat parlementslede en die regbank betrek.
Ad Hoc Committee on Allegations by Gen Mkhwanazi meeting @11:00 @ParliamentofRSA @GovernanceClus1 @HealthSocClust @FinanceCluster @DefenceCluster @EconoCluster pic.twitter.com/wLBKTBbeGb
— Justice-and-security-Cluster (@JustSecuCluster) August 5, 2025
Tydens sy openingsrede het Lekganyane die belangrikheid van die komitee se werk beklemtoon, met verwysing na openbare peilings wat dalende vertroue in openbare instellings toon.
Hy het aangedui dat die komitee se ondersoek deurslaggewend sal wees om deursigtigheid en aanspreeklikheid te herstel. Die komitee sal na verwagting getuienisse van sleutelfigure soos Mkhwanazi, Mchunu, en moontlik Matlala oproep om die bewerings te toets.
Ad Hoc Committee on Allegations by Gen Mkhwanazi meeting Mr Molapi Soviet Lekganyane elected Chairperson, opening address @ParliamentofRSA @GovernanceClus1 @HealthSocClust @FinanceCluster @DefenceCluster @EconoCluster pic.twitter.com/tkRgmeb9fz
— Justice-and-security-Cluster (@JustSecuCluster) August 5, 2025
Die bewerings het diep verdeeldheid in die parlement veroorsaak. Die EFF en MK Party het Mkhwanazi se uitsprake ondersteun, en die DA het strafregtelike en etiese klagtes teen Mchunu ingedien met verwysing na sy beweerde verhouding met sakeman Brown Mogotsi, wat na bewering bande met kriminele sindikate het. DA-komiteelid Glynnis Breytenbach het op 3 Augustus gesê dat die komitee se werk, gekoppel aan die geregtelike kommissie, “geen steen onaangeroer sal laat nie”.
Op X weerspieël plasings die publiek se frustrasie oor korrupsie met verwyte dat korrupsie geen einde het nie, terwyl ander die komitee se stigting verwelkom as ’n stap om Mkhwanazi se “aardskuddende” bewerings te ondersoek.
KZN bly ’n brandpunt vir politieke geweld, en Mkhwanazi se bewerings het kommer gewek oor die SAPD se vermoë om misdaad effektief te bekamp. Die komitee se werk kan lei tot hervormings in die SAPD, maar daar is vrese dat die langdurige aard van kommissies en ondersoeke bewyse kan laat verdwyn. Ian Cameron, voorsitter van die polisieportefeuljekomitee, het gewaarsku dat vorige kommissies min resultate opgelewer het, maar hy bly optimisties dat die ad hoc-komitee konkrete uitkomste kan lewer.
Die SAPD se geloofwaardigheid en nasionale veiligheid hang af van hoe hierdie bewerings hanteer word, en die publiek se vertroue in openbare instellings sal afhang van die komitee se deursigtigheid en doeltreffendheid.
Met Lekganyane aan die stuur sal die komitee nou sy opdrag finaliseer en getuienis begin insamel. Die parallelle geregtelike kommissie onder Madlanga sal tussentydse verslae ná drie en ses maande lewer. Die uitkoms van hierdie ondersoeke kan verreikende implikasies hê vir die SAPD, die RNE, en openbare vertroue in Suid-Afrika se regstelsel.
