Die VSA se besluit om Suid-Afrika vanaf 1 Januarie 2027 uit die African Growth and Opportunity Act (Agoa) uit te sluit, tref die sitrusboere van die Wes- en Noord-Kaap die hardste.
Die ironie is moeilik om te ignoreer. Die maatreël is duidelik bedoel as druk op die ANC-regering en as ’n reaksie op retoriek soos die EFF se “Kill the Boer”-liedjie, asook op die plaasmoorde wat Trump herhaaldelik as “volksmoord” bestempel het.
Tog is dit juis die produktiewe landbousektor, en nie die politieke elite of die aktiviste nie, wat die ekonomiese prys gaan betaal. En die plaasmoorde self sal deur hierdie handelsbesluit nie gestop of eers noemenswaardig beïnvloed word nie.
Agoa het sedert 2000 voorkeurtoegang tot die Amerikaanse mark gebied. In 2025 het Suid-Afrikaanse uitvoere onder die skema sowat $1,7 miljard beloop, of ongeveer 10% van alle uitvoer na Amerika, maar slegs sowat 1% van die land se totale wêreldwye uitvoer. Die makro-ekonomiese impak is dus beperk. Verskeie ontledings, insluitend dié van Brookings en plaaslike ekonome, skat die BBP-effek op minder as 0,1%. Vir die sitrusbedryf is die prentjie egter heeltemal anders.
Die Sitruskwekersvereniging van Suid-Afrika (CGA) het die besluit as ’n ernstige slag beskryf. Die voorsitter, Gerrit van der Merwe, het verduidelik dat hele boorde spesifiek vir die Amerikaanse mark aangeplant is. “’n Boer kan nie sommer sy oes na ’n ander mark skuif nie. Markte het verskillende vereistes en verbruikersvoorkeure.” Hy het gewaarsku dat gemeenskappe in die Wes- en Noord-Kaap, met Citrusdal as duidelike voorbeeld, direk geraak gaan word.
Volgens Maroela Media kan sowat 62 000 werksgeleenthede in die gedrang kom weens Suid-Afrika se uitsluiting van die Agoa-handelsooreenkoms.
Die politieke reaksies volg die bekende patroon. Die minister van handel, nywerheid en mededinging, Parks Tau, sê die ekonomie is veerkragtig, dat Agoa slegs ’n klein deel van totale handel verteenwoordig, en dat sy departement geraakte sektore sal ondersteun terwyl markte verder gediversifiseer word. Hy daag ook die besluit uit en beweer Washington het nuwe kwessies tydens onderhandelinge ingebring.
Die DA se woordvoerder van internasionale betrekkinge, Ryan Smith, het die uitsluiting as ’n “verwoestende slag” vir landbou, landbouverwerking en vervaardiging bestempel en die ANC-regering se diplomatieke hantering van die VSA skerp gekritiseer.
Die grootste frustrasie kom van die landbougemeenskap. Dit is die produktiewe sektor wat werk skep en valuta verdien, maar gestraf word vir politieke keuses en retoriek wat hulle nie beheer nie. Die “Kill the Boer”-liedjie van die EFF, wat Trump herhaaldelik as haataanhitsing uitgewys het, en die regering se weiering of onvermoë om dit ondubbelsinnig te veroordeel, was deel van die breër politieke agtergrond.
Tog raak die Agoa-uitsluiting nie Julius Malema of ANC-politici se salarisse of pensioene nie. Dit raak die plaaswerkers in Citrusdal, die verpakkers in Atlantis en die familieboere wat jare lank in uitvoerboorde belê het.
Wat vorentoe verwag kan word, is ’n kombinasie van skadebeheer en aanpassing. Die regering het 60 dae kennis gekry en sal probeer om die besluit te keer of te versag. Intussen sal produsente markte in Asië, die Midde-Ooste en Afrika verder moet ontwikkel. Dit is iets wat alreeds begin is, maar nie oornag die Amerikaanse mark se volume en pryse kan vervang nie. Ondersteuningsmaatreëls vir geraakte sektore word belowe, maar die geskiedenis wys dat sulke beloftes dikwels stadig en onvoldoende is.
Die besluit mag simboliese waarde hê vir dié wat die ANC se buitelandse beleid of die “Kill the Boer”-retoriek veroordeel. Vir die sitrusbedryf is dit egter ’n groot ekonomiese slag. Die mense wat die minste met die politieke konflik te doen het, betaal die hoogste prys.
- Lokprent deur Frauke Riether van Pixabay
