Spookwerkers in Suid-Afrika se openbare sektor kos die land elke jaar miljarde rand en dui op omvangryke en sistematiese korrupsie in die staatsdiens wat dringende optrede verg.
Spookwerkers is fiktiewe of nieaktiewe werknemers wat salarisse uit die staatskas ontvang. Die DA en ander belanghebbendes het die afgelope weke hul kritiek daaroor verskerp. Hulle dring aan op konkrete maatreëls om hierdie krisis aan te pak en sê dit ondermyn dienslewering en openbare vertroue.
https://t.co/injnjgT59U
Many government departments across South Africa are rife with ghost employees, costing the country millions and keeping skilled people out of the workforce while corrupt officials line their pockets.— Unathi Kwaza (@KwazaUnathi) June 12, 2025
Spookwerkers melk fondse wat vir dienslewering, infrastruktuur, en maatskaplike programme gebruik kon gewees het, veral in ’n tyd van ekonomiese druk en stygende staatskuld. Dit vererger ook werkloosheid, en die DA en die staatsdiensvakbond, die Vereniging van Staatsamptenare (VSA), waarsku dat gekwalifiseerde jeugdiges uitgesluit word terwyl korrupte amptenare voordeel trek.
Die DA sê in ’n verklaring die kwessie van spookwerknemers in die staatsdiens is nie ’n saak van administratiewe toesig of ’n fout nie. Dit is ’n opsetlike medium vir sistemiese korrupsie. Volgens die Departement van Staatsdiens en Administrasie (DPSA) vereis die insluiting van ’n spookwerknemer in die regering se salarisbetalingstelsel dat minstens drie interne amptenare betrokke moet wees.
Jan de Villiers, voorsitter van die parlement se portefeuljekomitee oor staatsdiens en administrasie, dring aan op ’n landwye fisiese en biometriese oudit van alle staatswerknemers om te verseker dat salarisse slegs aan werklike, werkende individue betaal word. “’n Data-oudit alleen is nie genoeg nie. Ons vra vir persoonlike verifikasie, ondersteun deur biometriese identifikasie,” het hy gesê.
Cartoon for Business Maverick at @dailymaverick
Parliament’s Public Service and Administration Committee wants an in-person human verification audit of all government employees to root out “ghost workers” that cost departments millions of rand paying salaries to fake employees. pic.twitter.com/vZI1KAE5i3
— Rico Schacherl (@ricoschacherl) June 12, 2025
Hierdie oproep volg op ’n sitting van verlede maand se portefeuljevergadering waar die DPSA ’n voorlegging aan die komitee gemaak het. Die DA het die DPSA gekritiseer vir die gebrek aan presiese statistieke oor die aantal spookwerkers, waar hulle voorkom en die finansiële impak wat hulle het.
De Villiers sê die komitee is gefrustreerd oor die stadige vordering en dat die ouditeur-generaal betrokke moet raak om die geloofwaardigheid van oudits te verseker. Die DA het die samewerking tussen die DPSA en die nasionale tesourie verwelkom wat ’n gesamentlike ouditstrategie geloods het om spookwerkers uit te roei.
Berigte dui aan dat spookwerkers die staat miljarde rande per jaar kos, met die openbare loonrekening wat byna R800 miljard in die huidige fiskale jaar beloop. In 2024 het die ouditeur-generaal R6,4 miljoen in salarisse aan spookwerkers in Mpumalanga se Departement van Onderwys opgespoor, hoewel die provinsiale regering hierdie bewerings ontken.
[ICYMI] The Public Service and Administration committee believes the issue is so widespread that thousands of ghost workers are currently milking the system to the tune of millions every month after infiltrating the payroll system. https://t.co/UBD81gNt2g
— Eyewitness News (@ewnupdates) June 10, 2025
In Gauteng het die Departement van Gesondheid onlangs die salarisse van 230 onverifieerbare werknemers gevries, wat toon dat die probleem wydverspreid is. Die passasierspooragentskap van Suid-Afrika (Prasa) se projek Ziveze het in 2022 meer as 2 143 verdagte werknemers geïdentifiseer, en meer as die helfte het bedank toe verifikasie vereis is, wat R200 miljoen in besparings opgelewer het.
President Cyril Ramaphosa het ook die spesiale ondersoekeenheid (SOE) opdrag gegee om die spookwerkerkwessie by Prasa te ondersoek, wat ook ander oortredings soos bedrieglike versekeringseise insluit.
Die minister van openbare werke en infrastruktuur, Dean Macpherson, het verlede maand ’n veldtog geloods om spookwerkers in sy departement uit te roei, waar meer as 5 000 werknemers salarisse ontvang sonder om diens te lewer.
Hy het ’n fisieke verifikasie-oudit begin waar elke werknemer persoonlik moet aanmeld.
Die SOE sê in ’n verklaring hulle verwelkom die arrestasies deur die direktoraat vir prioriteitsmisdaadondersoek (die Valke) van vier mense wat gekoppel is aan die tydelike werkgewer-werknemer-verligtingskema (TERS) wat na bewering spookwerkers geskep het om fondse van die Departement van Arbeid te eis.
Die beskuldigdes kom uit die Oos-Kaap en Vrystaat. Die regering het TERS ingestel as deel van ’n intervensie om nywerhede te red wat negatief deur COVID-19 geraak is.
Die VSA het die situasie in ’n verklaring as ’n “skokkende misbruik van openbare fondse” veroordeel. Die VSA sê hulle ondersteun die regering se pogings om die euwel hok te slaan, maar dring aan op strafregtelike vervolging van alle betrokke amptenare.
Die portefeuljekomitee beplan om weer in die derde kwartaal van 2025 met die DPSA en die tesourie te vergader om die vordering te evalueer.
