Die Suid-Afrikaanse parlement maak hom gereed vir ongekende politieke drama in die komende week se begrotingsdebatte nadat die Demokratiese Alliansie (DA) aangekondig het dat hulle teen die begrotings van sekere departemente gaan stem.
Die DA se protesstem teen drie departemente se begrotings geskied ten spyte van hul lidmaatskap in die RNE. Met hierdie historiese stap sal dit die eerste keer wees dat ’n regerende party teen departementele begrotings stem.
Dit word gevoed deur die DA se ontevredenheid met president Cyril Ramaphosa se hantering van korrupsie-aantygings teen ANC-ministers, veral na die afdanking van die DA se adjunkminister van handel, nywerheid en mededinging, Andrew Whitfield verlede week.
Die spanning binne die RNE het ’n hoogtepunt bereik ná Ramaphosa se besluit om Whitfield af te dank weens ’n ongeoorloofde reis na die VSA in Februarie 2025, wat volgens die DA met partyfondse betaal is en ten opsigte waarvan die presidensie nie op verlofversoeke gereageer het nie.
DA-leier John Steenhuisen het Ramaphosa van dubbele standaarde beskuldig, aangesien ANC-ministers soos Thembi Simelane (Menslike Nedersettings), Nobuhle Nkabane (Hoër Onderwys), en adjunkminister David Mahlobo (Water en Sanitasie) met korrupsie-aantygings in hul poste bly. Die DA se besluit om teen die begrotings van hierdie departemente te stem is ’n direkte uitdaging aan die ANC se leierskap in die RNE en ’n poging om die DA se antikorrupsiestandpunt te beklemtoon.
Die DA het Dinsdag ’n kriminele klagte teen Nobuhle Nkabane gelê omdat sy na bewering vir die parlement gelieg het oor ANC-gekoppelde Seta-raadsaanstellings. Om die parlement te mislei is ’n kriminele oortreding.
🚨 The DA is laying criminal charges against Minister Nobuhle Nkabane for lying to Parliament about ANC-linked SETA Board appointments. Misleading Parliament is a criminal offence!
Since President Ramaphosa refuses to act, the DA is stepping in to ensure accountability. pic.twitter.com/CQwfdZkdP8
— Democratic Alliance (@Our_DA) July 1, 2025
Die Nasionale Vergadering het gister (Dinsdag) ook begin met verskeie sittings om begrotingstemme vir verskillende departemente te debatteer en goed te keur. Hierdie debatte, wat deel vorm van die grondwetlike verpligting vir parlementêre toesig, stel komitees in staat om departementele planne, prestasie en besteding van belastingbetalers se geld te ondersoek.
#BudgetVote2025| Government departments are outlining their plans, priorities and spending for the year ahead. See how government is planning to serve YOU this year.#GovZAUpdates #ANationthatworksforall 🇿🇦 pic.twitter.com/gXZbEFgcBJ
— South African Government (@GovernmentZA) July 1, 2025
Alle oë is gerig op die debat oor Begrotingspos 17 (Hoër Onderwys) wat môre (Donderdag) plaasvind. Die DA het minister Nkabane se bevoegdheid en integriteit in die visier, aangesien sy van leuens beskuldig word oor haar kwalifikasies en beweerde betrokkenheid by korrupsie. Hierdie debat word reeds as ’n potensiële slagveld beskou, met die DA wat waarskynlik spesifieke bewyse sal aanhaal om hul teenstem te regverdig.
Hoewel die DA spesifiek die begrotings van Menslike Nedersettings en Water en Sanitasie geteiken het, val hierdie departemente se debatte nie binne die week se geskeduleerde sittings nie. Dit beteken dat die Hoër Onderwys-debat die eerste toets sal wees van die DA se strategie. Op Vrydag 4 Julie sal die debat oor die Departement van Handel, Nywerheid en Mededinging ook aandag trek, gegewe die DA se betrokkenheid by die departement voor Whitfield se afdanking.
Die DA se besluit om teen departementele begrotings te stem is ongekend in die geskiedenis van Suid-Afrika se demokratiese regering. Tradisioneel ondersteun partye binne ’n regerende koalisie die begroting om stabiliteit te verseker. Deur selektief teen begrotings te stem, daag die DA die eenheid van die RNE uit sonder om die algehele nasionale begroting te ondermyn.
Die begrotingsdebatte, veral dié op Donderdag, sal nie net die DA se verbintenis tot hul beginsels toets nie, maar ook die RNE se vermoë om interne konflik te hanteer. As die DA konkrete bewyse teen ministers soos Nkabane voorlê, kan dit die ANC onder druk plaas om op te tree.
Indien die debat egter in chaos ontaard, kan dit die publiek se vertroue in die RNE verder ondermyn. Met Ramaphosa wat reeds ’n reis na Spanje gekanselleer het om die krisis te hanteer, is alle oë nou op die parlement gerig vir wat beloof om ’n week van politieke vuurwerke te wees.
BREAKING | Ramaphosa cancels his trip to Spain in case DA decides to leave GNUhttps://t.co/lSdGTY3PCF
— Times LIVE (@TimesLIVE) June 28, 2025
Die ANC het die DA se optrede as politieke teater afgemaak. ANC-woordvoerder Mahlengi Bhengu-Motsiri het gesê die DA se dreigemente, insluitend ’n moontlike mosie van wantroue teen Ramaphosa, sal waarskynlik nie slaag nie en kan as hul uittrede uit die RNE beskou word. ANC-sekretaris-generaal Fikile Mbalula het volgehou dat die RNE sal voortbestaan, selfs sonder die DA, en die ANC onderhandel reeds met kleiner partye soos ActionSA en Bosa om die koalisie te versterk.
[WATCH] If they propose a motion of no confidence on the President then it will mean they are out of the GNU. #ANC7thRegionalConference#ANCRenewal#ThePeoplesMovement pic.twitter.com/F0rpNE7X6k
— ANC SECRETARY GENERAL | Fikile Mbalula (@MbalulaFikile) June 29, 2025
Ander partye en instansies het gemengde reaksies. Die Patriotiese Alliansie (PA) se Kenny Kunene het Ramaphosa verdedig en die DA se invloed in die RNE geminimaliseer. Die EFF se Julius Malema het die DA aangespoor om die RNE te verlaat, terwyl die FW de Klerk-stigting die DA se onttrekking uit die Nasionale Dialoog as onlogies gekritiseer het.
I am not sorry to say this but the DA and ANC and all GNU members must grow up. We cannot be governed by threats to the economy and threats to the budget.
The whole GNU must focus on a plan for growth for South Africa and stop the childish bickering and politicking. pic.twitter.com/1Ly0wkbdYg
— Mmusi Maimane MP (@MmusiMaimane) June 28, 2025
Die DA voer aan dat hulle uit die Nasionale Dialoog, ’n R740 miljoen-inisiatief wat deur Ramaphosa geloods is, onttrek weens beweerde ANC-arrogansie en gebrek aan konsensus.
Die debatte oor die begroting sal waarskynlik intense media-aandag trek, met platforms soos X wat reeds gons met kommentaar.
