Vergeten plekken, vergeten mensen, een atlas van het Nederlands slavernijverleden
Leendert van der Valk
Amsterdam: Boom
2026
448 blz.
Dit boek is “een indringende zoektocht naar wat eeuwenlang verborgen was en legt de blinde vlekken van ons nationale geheugen bloot.”
- Zeer grondig onderzoek met veel opmerkelijke en gruwelijke resultaten.
- Belangrijke aanvullingen op eerder historisch onderzoek dat te vaak werd verteld “vanuit overheden, ondernemingen en koningshuizen.” (50)
- Nederlandse slavenhandel bleef tot nu toe in veel gebieden buiten beeld. Relatief veel kennis beschikbaar over de slavenhandel, veel minder over de aantallen en inheemse slaafgemaakten. (79–80)
- “Een atlas van verhalen.” (337)
- Gebaseerd op grote hoeveelheid bronnen en aangevuld met veel illustraties.
Opmerkelijke passages
- De eerste slaafgemaakten (9–11), 1595: Cornelis de Houtman, Madagaskar
- Engels onderzoek (2020) naar trots en schaamte m.b.t. koloniaal verleden in acht landen. “Nederland blijkt het trotst.” (24)
- Journaalschrijver Van der Does over vrouwen uit Sao Tomé (1595) die benedendeks verkracht werden: door het “onnaetuijrlyck converseeren der zwartinnen sommighe gestorven waeren” (26)
- Over excuses voor het slavernijverleden van Rutte in 2022. Niet voor Zuid-Afrika, India of Indonesië (28); evenmin voor Berbice, Essequibo en Demerara. (113)
Deel I – De Amerika’s (35–148)
- Jack ontsnapt naar Libertalia (37–45), New York 1694.
- Historicus Michael Douma concludeert dat in de achttiende eeuw 22.800 tot 30.000 slaafgemaakten in de staat New York nog Nederlands spraken. (44)
- Maagdeneilanden
- Wet waarin stond dat de zwarte mensen op de eilanden “‘van Gott selve tot Slaven gemaakt zijn’ en zij dus altijd onderdanig en gehoorzaam moesten zijn.” (47)
- Over Nederlandse koloniale rol op de Maagdeneilanden. (49–50)
- Historicus Ruud Paesie over het “lorrendraaien”, de illegale slavenhandel. (64)
- “In rampzalig tempo werden de oorspronkelijke bewoners van de Caribische eilanden gedecimeerd. Zo’n 56 miljoen inheemse Amerikanen stierven in de eerste honderd jaar van Europese aanwezigheid.” (78)
- Curacou 1843 (90–95)
- “Koning Willem I stimuleerde de intra-Caribische handel door een bonus uit te delen voor elke slaafgemaakte die van de Antilliaanse eilanden naar Suriname werd gebracht, want daar dreigde een arbeidstekort op de plantages.” (91–92)
- Bernice: Marjolein Kars, Bloed in de rivier (2021) (112–113)
- Rebel Jan Kat krijgt de doodstraf mede omdat hij “Christiane kleeren” had gedragen. (116)
- Demerara: plantagehouder Hermanus Hillebertus Post (Utrecht). (120)
- Suriname: Bertje vecht voor de vrijheid van haar kinderen. (126–134)
- 387.000 tot 485.000 mensen leefden in Suriname in slavernij. (132)
- Brazilië (142–148)
- Fami, Nassau. (145)
- “Tussen 1630 en 1654 zijn ruim 30.000 Afrikanen naar Nederlands-Brazilië verscheept”. (145)
Deel II – Afrika (149–238)
- Nigeria 1720 (168–175)
- Ukawsaw Gronniosaw schrijft het eerste slave narrative; ivoorhandelaar vertelde over de witte mensen die naar de kust komen en dat hij “gevleugelde huizen over het water zal zien lopen.” (169)
- Waarschijnlijk oorspronkelijk in het Nederlands geschreven. (170)
- Over Krotoa (178–179)
- Minstens twee Nederlandse musea hebben nog menselijke resten van Khoekhoe in hun collectie. (179)
- Sao Tomé & Principe, Arguin en Gorée, 1644. (180–188)
- Pieter uit Sao Tomé wordt grondbezitter op Manhattan.
- Angola 1648 (189–199)
- Koningin Nzinga betaalt haar bondgenoot in mensen. “Door de eeuwen heen werden minstens 140.000 mensen langs de kust van Congo en Angola met Nederlandse schepen naar de Amerika’s gebracht. Dat is bijna een kwart van het vermeende totaal van 600.000 slachtoffers van de Nederlandse trans-Atlantische slavenhandel.” (199)
- Zuid-Afrika 1656 (200–208)
- Catharina ontsnapt aan haar doodvonnis en wordt stammoeder van een kleurrijke gemeenschap. “In de anderhalve eeuw dat de Kaap een Nederlandse kolonie was, werden naar schatting tussen 63.000 en 80.000 slaafgemaakten geïmporteerd. Zij kwamen voornamelijk uit Madagaskar, het Afrikaanse vasteland, India en Indonesië.” (205)
- Mozambique 1789 (208–213)
- Na een crime passionnel moet Matthijs uit Mozambique naar Robbeneiland.
- Madagaskar 1595 (214–228)
- Lourens en Madagascar, de eerste Afrikanen die door Nederlanders tot slaaf zijn gemaakt worden zeehelden.
Deel III – Azië (239–334)
- India 1622 (246–253)
- “In 1637 was de VOC78 miljoen gulden waard op de Amsterdamse beurs. In 2017 berekende data-analysewebsite Visual Capitalist dat het bedrijf tegenwoordig evenveel waard zou zijn als de twintig grootste bedrijven van dat jaar bij elkaar opgeteld.” (248)
- Historicus Matthias van Rossum berekende in 2015 dat er tussen 1600 en 1800 tot 1,1 miljoen mensen moeten zijn verhandeld in VOC-gebied. (251)
- Batavia / Molukken / Soemba (274–303)
- Over Jan Pieterz, Coen & Hoorn (286–293)
- Ulbe Bosma, The making of a Periphery (2019)
- Rond de afschaffingsdatum telden de Indonesische eilanden zeker 567.00 en misschien meer dan 800.000 slaafgemaakten. (300)
- China 1623 (321–326)
- Schipper Bontekoe rooft Chinezen.
De aantallen (342-349)
- Overzicht. Minstens 4,1 miljoen tot 6,3 miljoen mensen werden slachtoffer van de Nederlandse vraag naar slaafgemaakten. “Per vijf Nederlanders werd dus ongeveer één niet-Nederlander slachtoffer van slavernij.” (347)
- De Nederlandse slavenhandelsposten en koloniën in vogelvlucht. (351–413)
Lees ook:
Leesimpressie: De werelden van Jan Toorop door Suzanne Veldink
Leesimpressie: De ontdekking van de Nederlander door Eveline Koolhaas-Grosfeld
