De inleidende tekst met de opzet van de gesprekkenreeks over de literaire erfenis van Breyten Breytenbach is opgenomen in de eerste aflevering (https://voertaal.nu/breyten-schrijven-8-breytenbachs-lyriek-door-de-blik-van-dichters-conversatie-met-joan-hambidge/). Telkens leg ik de gespreksgenoten vijf vragen voor over hoe zij zich in hun dichtwerk verhouden tot de lyriek van Breytenbach.
Breyten Breytenbach, Marlise Joubert en Louis Esterhuizen in 2012 (Foto van Marlise en Louis)
...
Daarenteen omarm Breyten sy moedertaal, maar verander, verryk en omskep dit binne ’n gans ander register. En daarvan hou ek, want geen digter kan hom dit nadoen nie.
...
YT: Louis, is in het lyrisch werk van Breytenbach voor jou een afzonderlijke bundel of zelfs een esthetische fase aan te wijzen die om een specifieke reden jouw uitgesproken voorkeur geniet? De schrijver heeft in drie omvangrijke delen zijn verspreid gepubliceerde bundels samengebracht: Ysterkoei-blues. Versamelde gedigte 1964-1975, Die ongedanste dans. Gevangenisgedigte 1975-1983 en Die singende hand. Versamelde gedigte 1984-2014. Welke Breytenbach is voor jouw dichterlijke loopbaan betekenisvol gebleken? Verkies je het vroege werk of de ‘late style’ in Breytenbachs lyriek? Zou je zelf gewagen van een bepaalde literaire invloed, dus een moment of zelfs een gedicht dat jouw dichterschap in enigerlei mate mee heeft gestuurd?
LE: Yves, hierdie is ’n ontsaglike moeilike vraag om te antwoord, omrede Breyten reeds teenwoordig was by my ontwaking as digter (al sy vroeë bundels), minnaar (sy liefdesverse), denker (sy sosio-politiese verse) en ouer persoon (sy laatwerke). Jy verdien helaas ’n antwoord. Die bundels wat ek meer as enige ander herlees, is die bundels met liefdesverse, veral Lotus (1970) en Nege landskappe van ons tye bemaak aan ’n beminde (1993). My gunstelingbloemlesing is egter Blomskryf (1979).
YT: Naast de expliciete maatschappijkritische poëzie zijn er de gedichten waarin de verbeelding van Afrika vorm krijgt, de vele liefdesgedichten, de lyriek waarin verval, verrotting en de dood bepalende motieven zijn, het nomadische Middenwereld-discours, de Zenboeddhistische gedichten. Is er een facet in Breytenbachs poëzie dat je met bijzondere belangstelling of affiniteit hebt gelezen?
LE: Soos hierbo genoem, die liefdesverse, maar baie beslis ook die maatskaplik-kritiese verse. Die een aspek van Breyten se digkuns wat vir my bo alle ander uitstaan, is sy vermoë tot taalvernuwing. Nie net lê daardie vernuf aan die wortel van sy kreatiwiteit nie, maar soos Paul Celan tree hy in stryd met die taal, aangesien hy as digter verby die fopspeen spoeg. Celan het sy vervloekte moedertaal, Duits, vermink, verkrag en vervorm. Daarenteen omarm Breyten sy moedertaal, maar verander, verryk en omskep dit binne ’n gans ander register. En daarvan hou ek, want geen digter kan hom dit nadoen nie.
YT: De schrijver heeft zich uitgedrukt in beschouwende en lyrische teksten. Daarnaast hield hij publieke toespraken, schreef zijn Notes from the Middle World, de trilogie met ’n Seisoen in die paradys, The True Confessions of an Albino Terrorist en Return to Paradise. De literaire genres waarin de schrijver zich uitsprak en een beeldrijk universum creëerde, zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, wat ook over het schilder- en tekenwerk kan worden gezegd. Welke teksten kunnen jou begeesteren en welke leeservaring verbind je met particuliere teksten in het oeuvre?
LE: Al die tekste wat jy hier bo noem, is vir my ontsaglik belangrik. Ek herlees hulle almal gereeld. Notes from the Middle World is vir my persoonlik van besonderse belang omrede dit ’n meer filosofiese perspektief bied op kulturele ontheemding.
YT: Hoe heb je zelf het werk van Breytenbach leren kennen? Welk beeld bewaar je van de kennismaking en is het in de loop van het leesparcours eventueel gewijzigd? Welke rol dicht je Breytenbach toe met betrekking tot het Afrikaans, dat hij een “bastertaal” noemde – een creoolse taal en vooral als een taal van Afrika zag?
LE: Soos reeds gesê, Breyten was altyd daar tydens my intellektuele ontwaking. Dit was soos om die watervlak te breek en te snak na asem en die asem se naam is Breyten Breytenbach. Danksy hom is alles moontlik. Nie net in Afrikaans nie, maar in die totale menswees van ’n Afrikaanssprekende persoon in Afrika.
YT: Kun je in een paar zinnen het grensverleggende en zelfs de iconische betekenis van de dichter Breytenbach onder woorden brengen? Of anders gezegd: hoe zou je zelf voor toekomstige lezers van Breytenbach, in Zuid-Afrika en elders, de poëzie aanbevelen?
LE: Onwetend het ek hierdie vraag reeds beantwoord. Breyten tree in verset met sy moedertaal, konfronteer en omvorm dit, en skep ’n taal gans anders; ’n taal wat nie net die digkuns nie, maar die lewe op sigself waardig is. Punt.
Lees ook:
Breyten schrijven #11: Breytenbachs lyriek door de blik van dichters, conversatie met Antjie Krog
Breyten schrijven #9: Breytenbachs lyriek door de blik van dichters, conversatie met Alfred Schaffer
