Door het oog van de dichter is de titel van een gesprekkenreeks over de literaire nalatenschap van Breyten Breytenbach (1939–2024) en de impact op het schrijverschap van hedendaagse Afrikaans-, Engels- en Nederlandstalige dichters. Najaar 2026 verschijnt de bundel Postumiteiten voor Breyten in Zuid-Afrika, waarin de dialogen worden gebundeld. In een tweede deel met dialogen komen Breytenbach-navorsers aan het woord. Tot vandaag zijn afleveringen gepubliceerd met Joan Hambidge, Alfred Schaffer, Marlise Joubert, Antjie Krog, Louis Esterhuizen, Bernard Odendaal, Ilse van Staden, Andries Bezuidenhout, Diana Ferrus, Hein Viljoen, Pieter Madibuseng Odendaal, Klara du Plessis, Charl-Pierre Naudé, Nkateko Masinga, Erwin Mortier, Marius Crous, Gilbert Gibson, Heilna du Plooy en Alwyn Roux.
De inleidende tekst met een toelichting bij de opzet van de gesprekkenreeks over de literaire erfenis van Breyten Breytenbach kan hier worden gelezen: https://versindaba.co.za/2026/01/21/yves-tsjoen-postumiteiten-voor-breyten/. In totaal komen veertig dichters aan het woord. De gespreksgenoten ontvangen allen dezelfde vijf vragen over hoe zij zich in hun schrijfwerk verhouden tot het oeuvre van Breytenbach.
Dit gesprek is met romanschrijver en dichter Fanie de Villiers. Hij schrijft onder het pseudoniem Kleinboer.
...
Ek kan maar net hoop ’n toekomstige leser van Breytenbach maak enige van sy boeke lukraak oop. Dit sal genoeg wees om hom/haar “Breytenbedonnerd” te maak.
...
YT: Fanie, is in het lyrisch werk van Breytenbach voor jou een afzonderlijke bundel of zelfs een esthetische fase aan te wijzen die om een specifieke reden jouw uitgesproken voorkeur geniet? De schrijver heeft in drie omvangrijke delen zijn verspreid gepubliceerde bundels samengebracht: Ysterkoei-blues. Versamelde gedigte 1964-1975, Die ongedanste dans. Gevangenisgedigte 1975-1983 en Die singende hand. Versamelde gedigte 1984-2014. Welke Breytenbach is voor jouw dichterlijke loopbaan betekenisvol gebleken? Verkies je het vroege werk of de ‘late style’ in Breytenbachs lyriek? Zou je zelf gewagen van een bepaalde literaire invloed, dus een moment of zelfs een gedicht dat jouw dichterschap in enigerlei mate mee heeft gestuurd?
FDV: Ek verkies Breytenbach se vroeëre werk, maar daarmee wil ek geensins sy latere werk geringskat nie. Die manier hoe hy homself uitgedruk het, het my meegesleur. Byvoorbeeld:
as die perskeboom sy volheid wit braak
gaan ’n tirannie te grond
YT: Naast de expliciete maatschappijkritische poëzie zijn er de gedichten waarin de verbeelding van Afrika vorm krijgt, de vele liefdesgedichten, de lyriek waarin verval, verrotting en de dood bepalende motieven zijn, het nomadische Middenwereld-discours, de Zenboeddhistische gedichten. Is er een facet in Breytenbachs poëzie dat je met bijzondere belangstelling of affiniteit hebt gelezen?
FDV: Die verval in Breytenbach se poësie spreek sterk tot my. Byvoorbeeld:
om ons om ons skilfer die wêreld af
YT: De schrijver heeft zich uitgedrukt in beschouwende en lyrische teksten. Daarnaast hield hij publieke toespraken, schreef zijn Notes from the Middle World, de trilogie met ’n Seisoen in die paradys, The True Confessions of an Albino Terrorist en Return to Paradise. De literaire genres waarin de schrijver zich uitsprak en een beeldrijk universum creëerde, zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, wat ook over het schilder- en tekenwerk kan worden gezegd. Welke teksten kunnen jou begeesteren en welke leeservaring verbind je met particuliere teksten in het oeuvre?
FDV: Breytenbach se briljante prosaboek Woordwerk moes in 1999 ’n baie groter rimpeling gemaak het, voel ek. Twee sinne daaruit:
Jou gemeente is die samesuipers en ander doodgaanmense van Moerland.
’n Vel papier brand soos ’n hand wat ’n skielike gedagte kry.
YT: Hoe heb je zelf het werk van Breytenbach leren kennen? Welk beeld bewaar je van de kennismaking en is het in de loop van het leesparcours eventueel gewijzigd? Welke rol dicht je Breytenbach toe met betrekking tot het Afrikaans, dat hij een “bastertaal” noemde – een creoolse taal en vooral als een taal van Afrika zag?
FDV: Ek het matriek in 1973 geskryf. Breytenbach was hoegenaamd nie ingesluit in ons leerplan op skool nie – hy was “verbode”. Ek het eers met sy werk kennis gemaak terwyl ek BSc aan die Universiteit van Pretoria studeer het. Ek het in die universiteitsbiblioteek “per ongeluk” op die Afrikaanse poësierak afgekom, en Breytenbach se Die ysterkoei moet sweet het my tussen die oë geslaan.
YT: Kun je in een paar zinnen het grensverleggende en zelfs de iconische betekenis van de dichter Breytenbach onder woorden brengen? Of anders gezegd: hoe zou je zelf voor toekomstige lezers van Breytenbach, in Zuid-Afrika en elders, de poëzie aanbevelen?
FDV: Ek kan maar net hoop ’n toekomstige leser van Breytenbach maak enige van sy boeke lukraak oop. Dit sal genoeg wees om hom/haar “Breytenbedonnerd” te maak.
Lees ook:
Breyten schrijven #26: Breytenbachs lyriek door de blik van dichters, conversatie met Alwyn Roux
