Vanjaar se Neerlandistiekdag in Kaapstad was veel meer as ’n akademiese byeenkoms oor Nederlands en letterkunde. Die gesprek met die Marokkaans-Nederlandse digter Mustafa Stitou het gewys hoe taal, godsdiens, identiteit en migrasie mekaar op onverwagte maniere kan kruis.

Die gesprek met Stitou het veel meer geword as ’n gesprek oor poësie. Dit was ’n gesprek oor geloof, identiteit, familie, migrasie en die vreemde paaie waarop taal ’n mens se lewe kan vorm.

Daar is iets besonders gepas daaraan dat ’n gesprek met ’n Nederlandse digter van Marokkaanse herkoms in Kaapstad plaasvind.

Suid-Afrika is immers self ’n land waarin tale, kulture, geloofsoortuigings en geskiedenisse voortdurend oorvleuel. Suid-Afrikaners weet dat ’n taal nie noodwendig saamval met jou herkoms nie. Identiteit is nie ’n netjiese blokkie wat ’n mens op ’n vorm kan afmerk nie.

Dit is een van die redes waarom die gesprek met Stitou die interessantste deel van vanjaar se Neerlandistiekdag in Kaapstad was.

Die Suider-Afrikaanse Vereniging vir Neerlandistiek (SAVN) het in samewerking met die Suid-Afrikaanse Sentrum vir Nederland en Vlaandere (SASNEV) die jaarlikse byeenkoms op Saterdag 19 September by SASNEV aangebied. Dit was ’n indrukwekkende program wat die bande tussen Nederlands, Vlaams en Afrikaans gevier het.

Daar was onder meer die driejaarlikse Alfred Schaffer-erelesing deur Marius Crous van die Nelson Mandela-Universiteit, getiteld “Omdat het zo normaal lijkt”, oor die komplekse en soms surrealistiese poësie van Schaffer. Na die lesing was daar ’n boeiende vrae-en-antwoordsessie waar Crous verder duidelikheid gegee het oor die evolusie van Schaffer se styl, intertekstuele invloede en die veranderende aard van literêre kritiek. Die dag se verrigtinge is afgesluit met boeiende poësievoorlesings deur Stitou, Crous (’n mede-digter) en die Kaapse digter Naidene Lottering.

Naidene Lottering, Mustafa Stitou en Marius Crous (foto: Jean Oosthuizen)

Maar dit was die gesprek tussen Stitou en Chànde Frania van der Westhuizen van die Universiteit van die Wes-Kaap wat die gehoor die meeste geboei het. Miskien omdat Stitou se verhaal oor veel meer as letterkunde gaan.

Mustafa Stitou en Chànde Frania van der Westhuizen (foto: Jean Oosthuizen)

Hy is op 20 Oktober 1974 in Tétouan, Marokko gebore. Toe hy skaars twee maande oud was, het sy pa, wat reeds sedert 1968 in Nederland gewerk het, die res van die gesin daarheen laat kom. Stitou het in Lelystad grootgeword, op 19 na Amsterdam verhuis, geskiedenis en daarna filosofie studeer en as digter in Nederlands begin skryf.

En hier lê daar reeds ’n interessante spanning. Iemand wat in Marokko gebore is, uit ’n Moslem-gesin kom, in Nederland grootgeword het en in Nederlands skryf. Nie as ’n Nederlandse digter wat toevallig ’n bietjie Marokkaanse kleur by sy werk voeg nie, maar as iemand vir wie Nederlands die taal geword het waarin hy dink, voel en skep.

Hy stel dit baie eenvoudig: Hy is ’n Nederlandse digter met ’n Marokkaanse agtergrond. En hoewel dit miskien op die oog af eenvoudig klink, is dit onder die oppervlak natuurlik allesbehalwe eenvoudig.

Een van die interessantste oomblikke in die gesprek was toe Van der Westhuizen hom vra oor Nederlands as taal en oor die feit dat dit vir hom meer vertroud geword het as die taal van sy moeder.

Stitou antwoord nie met ’n maklike identiteitsverklaring nie. Poësie, sê hy, laat ’n mens toe om ’n masker op te sit. Wat die digter se “ek” in ’n gedig sê, is nie noodwendig presies dieselfde as wat die werklike mens agter die gedig sou sê nie.

Dit is ’n belangrike onderskeid, veral in ’n tyd waarin mense so maklik aanvaar dat alles wat ’n skrywer in die eerstepersoon skryf, outobiografiese waarheid moet wees. Stitou se antwoord is eintlik ’n waarskuwing teen daardie gemaklike lees van letterkunde.

Hy was slegs twee maande oud toe hy in Nederland kom. Dit is die taal wat hy die meeste gehoor het. Dit is ook die taal waarin hy die grootste gevoel vir nuanse ontwikkel het.

Hy praat amper fisies oor woorde. Sekere Nederlandse woorde, sê hy, kan iets in hom laat “ontplof”. Woorde soos bars en nors raak hom nie bloot intellektueel nie. Die taal doen iets aan hom.

Een van die belangrikste dinge wat uit die gesprek na vore gekom het, is dat taal nie noodwendig aan die plek behoort waar jou ouers vandaan kom nie. ’n Mens kan in een taal gebore word, in ’n ander taal grootword en uiteindelik jou eie stem in daardie tweede taal vind.

Dit behoort vir Afrikaanssprekendes ’n besonder interessante gedagte te wees. Mense praat dikwels oor taal asof dit ’n erfenis is wat eenvoudig van geslag tot geslag oorgedra word. Maar taal is ook iets wat ’n mens kies, bewoon, verander en soms selfs teen jou eie verwagting in jou eie maak.

Stitou se verhouding met godsdiens maak sy poësie nog interessanter. Hy het in ’n Moslem-gesin grootgeword. As kind het hy die Koranskool bygewoon en hom beywer om goed te presteer, onder meer om sy ouers se goedkeuring te kry.

Toe kom die twyfel. Teen die begin van sy puberteit het hy nie meer werklik geglo nie, maar die vrees vir God en die hel het nie sommer saam met sy geloof verdwyn nie.

Hy beskryf die paradoks besonder treffend: om bang te wees vir ’n god in wie jy nie meer glo nie.

Dit is ’n ervaring wat baie mense wat ’n geloof verloor het, waarskynlik sal herken. Om op te hou glo is nie noodwendig dieselfde as om onmiddellik ontslae te raak van alles wat geloof aan jou gedoen het nie.

Geloof kan ’n mens se verbeelding, skuldgevoelens, taal, familieverhoudings en selfs jou begrip van goed en kwaad vorm lank nadat jy opgehou het om die geloof self te aanvaar.

Stitou noem homself vandag ’n ateïs. Maar hy is duidelik nie iemand vir wie godsdiens daarmee ’n afgehandelde saak geword het nie. Inteendeel. Hy is steeds gefassineer deur godsdiens.

En dit is juis hierdie spanning wat sy jongste werk so interessant maak. In Waar is het lam? ondersoek hy die nalatenskap van sy godsdienstige opvoeding, die offer, skuld, familie en die verlies van godsdienstige sekerheid.

Dit is nie die gewone verhaal van die afvallige wat die deur agter hom toeslaan en verder loop nie. Die geloof wat hy verlaat het, loop steeds saam met hom.

Een van die sterkste dele van die gesprek was Stitou se bespreking van die verhaal van Abraham en Isak. Vir hom is die offer ’n soort sleutel tot die verstaan van godsdiens. In monoteïstiese godsdienste, sê hy, gaan die offer daaroor dat iemand iets prysgee wat vir hom dierbaar is, om ’n verhouding met ’n transendente mag te vestig.

Maar vir Stitou is Abraham se bereidheid om sy eie seun te offer nie bloot ’n interessante bybelse of Koranverhaal nie. Hy het daarmee grootgeword.

Sy ouers het hom as kind profeteverhale vertel. Die verhaal van Abraham en sy seun het hom veral bygebly. Hoe, vra hy as kind, kan ’n vader so ver gaan?

Daarby het die verhaal vir hom ’n konkrete, liggaamlike betekenis gekry.

Die offerfees was deel van sy kinderjare. Hy het self die slag van ’n ram beleef. Die dier wat geoffer word, is nie bloot ’n simbool op ’n bladsy nie. Dit is ’n werklike dier, ’n liggaam, iets wat jy kan sien.

Hy vertel hoe die geslagte dier in Nederland huis toe gebring en onder ’n laken neergelê is. Hy en sy broer het soms gaan kyk. Hier word die grens tussen godsdiens en poësie baie dun. Want poësie, sê Stitou, is afhanklik van beelde.

Die ram word uiteindelik een van die sentrale figure in sy jongste werk. In een reeks gedigte laat hy die geofferde ram self verslag doen van sy slagting.

Dit is ’n vreemde en kragtige perspektiefverskuiwing. Die dier wat normaalweg die objek van die mens se ritueel is, kry ’n stem.

En skielik kyk ons nie meer net na die mens en sy geloof nie. Ons kyk na die dier wat vir daardie geloof moet sterf.

Dit sluit aan by nog ’n deurlopende belangstelling in Stitou se werk: die verhouding tussen mens en dier. Sy vertrekpunt is eenvoudig: Ons is self diere.

Tog het mense eeue lank probeer om ’n skerp grens tussen mens en dier te trek. Ons maak mites oor wat ons anders maak. Ons gee onsself spesiale status. Ons bou filosofiese stelsels om die onderskeid te verduidelik.

Maar evolusie het daardie grens al hoe meer ingewikkeld gemaak. Vir Stitou is daar juis in daardie spanning iets interessants. Hoe ons met diere omgaan, sê iets oor hoe ons onsself verstaan. En miskien ook iets oor hoe ons met mekaar omgaan.

Stitou skryf nie om die leser gemaklik te hou nie. Hy gebruik ironie, absurditeit en humor om moeilike onderwerpe soos geweld, identiteit en skuld te benader.

Interessant genoeg is die humor nie noodwendig iets wat hy doelbewus in sy gedigte probeer inbou nie. Dit is eerder deel van sy temperament as digter. In die gewone lewe is hy eintlik ernstiger, sê hy. In poësie kan hy vryer wees.

Stitou se poësie probeer dus nie noodwendig antwoorde gee nie. Dit maak eerder iets oop. Hy sê wanneer hy self poësie lees wat hom raak, wil hy hê dat iets in hom oopgebreek word. Dit is ook wat hy met sy leser wil doen.

Maar dan voeg hy iets by wat vir enige skrywer belangrik behoort te wees: Hy wil nooit die leser onderskat nie. Dit is ’n eenvoudige beginsel wat dikwels maklik in die praktyk vergeet word. Veral wanneer skrywers of kommentators meen hulle moet vir die leser presies verduidelik wat hy of sy moet dink. Stitou se benadering is anders. Hy wil iets oopbreek, nie iets voorskryf nie.

Die vraag oor identiteit is waarskynlik die vraag wat deur sy hele gesprek loop: Wie is jy wanneer jou identiteit uit verskillende, soms botsende dele bestaan?

Marokkaans? Nederlands? Moslem? Ateïs? Seun? Migrant? Digter? Die antwoord is waarskynlik al hierdie dinge, en tog nie een daarvan volledig nie.

Sy gedig oor “Mo” speel juis met hierdie spanning. Mustafa kan Mo word. ’n Naam kan verkort word. ’n Mens se naam kan verander wanneer ander mense jou aanspreek.

Maar wanneer is so ’n verkorting onskuldig en wanneer raak dit deel van ’n groter proses waarin identiteit verskuif word?

Die interessante is dat Stitou nie voorgee dat hy die finale antwoord het nie. Dit is dalk omdat ’n digter nie noodwendig daar is om finale antwoorde te verskaf nie. Die digter kan eerder die ongemaklike vraag op die tafel laat lê.

Vanjaar se Neerlandistiekdag in Kaapstad was dus meer as bloot ’n akademiese byeenkoms oor Nederlands, Vlaamse letterkunde en Afrikaans.

Sulke byeenkomste kan maklik na ’n klein wêreldjie van akademici, dosente, studente en literêre kenners lyk. Die Alfred Schaffer-erelesing, Marius Crous se fyn ontleding van Schaffer se poësie en die gesprekke rondom Nederlandse letterkunde is uit die aard van die saak belangrike werk.

Maar die gesprek met Stitou het gewys waarom taal- en letterkundestudies uiteindelik oor veel meer as boeke en tekste gaan. Dit gaan oor mense.

Oor waar ons vandaan kom, waar ons beland, watter tale ons praat, watter gelowe ons erf en verloor, watter familieverhale ons met ons saamdra en hoe ons dit alles probeer verstaan.

SASNEV staan boonop op die punt om sy huidige tuiste te verlaat. Die Neerlandistiekdag was die laaste amptelike funksie en opname by die sentrum se huidige ligging op Sentraalplein 4 in Pinelands.

Daar is iets simbolies daaraan. ’n Gebou kan verander. ’n Sentrum kan verhuis. Akademiese programme kan kom en gaan.

Maar taal volg sy eie roete.

Dit reis saam met mense.

Soms oor kontinente heen.

Soms van ’n moeder se huis na ’n kind wat uiteindelik in ’n ander taal ’n digter word.

Mustafa Stitou se verhaal is daarom uiteindelik nie net die verhaal van ’n Marokkaanse seun wat ’n Nederlandse digter geword het nie.

Dit is die verhaal van hoe ingewikkeld dit is om mens te wees. Om ’n geloof te erf en dit later te verloor, maar steeds daardeur gevorm te wees.

Om ’n vader te verloor met wie jou verhouding gebroke was, en jare later deur poësie iets van daardie verhouding te probeer verstaan.

Om ’n dier te sien as offer, maar dit dan ’n stem te gee.

Om ’n taal te hê wat nie jou moeder se taal is nie, maar tog die taal word waarin jy die wêreld die fynste kan waarneem.

En miskien is dit juis wat goeie poësie doen. Dit neem die dinge wat ons dink ons reeds verstaan – geloof, familie, identiteit, taal, mens en dier – en draai dit net genoeg om sodat ons dit vir ’n oomblik van ’n ander kant af kan sien.