Blijf in leven, Berlijn 1939–1945
Ian Buruma
Oorspronkelijke titel: Stay Alive (2026)
Vertaald door Alexander van Kesteren
Amsterdam: Prometheus
2026
284 blz.
Veelzijdige kijk op Berlijn in oorlogstijd, gebaseerd op interviews met overlevenden, literatuur en familie-ervaringen. Vader was dwangarbeider; moeder Joods.
- Aandacht voor het lot van Joden in Berlijn centraal thema. (o.a. 50–56; 103–107; 230–240)
- Veel culturele uitingen passeren de revue. Geïllustreerd met foto’s.
- “Mijn boek is ook een liefdesbrief aan Berlijn. (...) Zonder het vermogen om de geschiedenis onvervaard onder ogen te zien is er geen kans op verlossing. En dan zonder te zwelgen in schuldgevoel, dat weer een bron van onverdiende en ziekelijke trots kan zijn. Volgens mij is Berlijn daarin geslaagd. De stad is zelf uitgegroeid tot een monument, niet alleen van het ergste kwaad waartoe de mens in staat is, maar vooral ook van zijn vermogen om uit de barbarij te herrijzen.” (360)
- De vertaling is doorgaans redelijk goed leesbaar. De term U-boten wordt veelvuldig gebruikt als het om onderduikers gaat: “Aan het eind van de oorlog hadden nog geen tweeduizend U-boten weten te overleven.” (237)
1939
- “De redding van tienduizend Joodse kinderen was in alle opzichten uitzonderlijk. Hun evacuatie via Nederland naar Groot Brittannië kwam een paar weken na de Kristallnacht op gang toen de Britse premier Neville Chamberlain, op verzoek van Britse Joden en quakers, de kinderen binnenliet. Maar dan alleen op voorwaarde dat ze zonder hun ouders kwamen.” (53)
- Over het vluchten van Bertolt Brecht. (56)
- Over Thomas Mann & Erich Kästner. (57–64; 227–229)
1940
- Over films als instrument, o.a. Der ewige Jude en Jud Süss. (95–102)
- Op 9 mei 1940 – de avond voor de Duitse inval in Nederland – was de Nederlandse ambassadeur niet bereikbaar; met zijn echtgenote was het aan hert dansen in het huis van een bevriende Duitse aristocraat. (111)
1941
- “Na de invoering van de Jodenster klonk geen officieel protest. De bisschop van Münster, Clemens August Graf von Galen, had in juli en augustus voor opschudding gezorgd toen hij in drie preken protesteerde tegen het systematisch vergassen van mensen met eden fysieke beperking en mentale aandoening die daarom volgens de nazi’s geen recht op leven hadden. (...) Het ‘euthanasie’-programma werd gestopt.” (156)
- Goebbels was fan van Amerikaanse films, o.a. Mickey Mouse en Walt Disney’s Sneeuwwitje. Ook meer duistere aspecten van de Amerikaanse cultuur waren voor de nazi’s aantrekkelijk. Zoals de bloedige verovering van het Amerikaanse continent door de eerste kolonisten, waarbij de oorspronkelijke bevolking nagenoeg werd uitgeroeid. (166)
1942
- In mei 1942 waren er nog altijd veertigduizend Joden in Berlijn. (176)
- Steeds meer maatregelen tegen Joden: geen rantsoenbonnen voor vlees en eieren, alleen voedsel mogen kopen als het in overvloed verkrijgbaar was, geen tabak mogen kopen, geen huisdieren, zelfs geen hamster of grasparkiet. (177)
- Over verzet tegen de nazi's, o.a. Rote Kapelle. (196–197)
- Drie miljoen buitenlandse arbeiders in Duitsland. (209)
1943
- Zomer 1943: 6,5 miljoen buitenlandse arbeiders. (241)
- Over Fremdarbeiter (241–248)
- Over de veel hardere behandeling van Ostarbeiter in vergelijking met West-Europeanen. (242)
- 19-jarige Franse arbeider werd beschuldigd van stelen van zes pakjes sigaretten uit verlaten winkel na luchtaanval. Hij werd veroordeeld voor “plundering” en opgehangen. (242)
- Over vele vormen van repressie tegen Joden. Pogingen zelfmoorden te voorkomen. “Ook sterven diende overeenkomstig de naziregels te gebeuren.” (231)
- Over een paar honderd Joden die de Gestapo actief hielpen bij het opsporen van andere Joden. (237–238)
- Over vader Leo Buruma. (o.a. 243–248)
1944
- Over verzet tegen de nazi's en pogingen Hitler uit te schakelen. (284–294)
- Over beelden van executies tegenstanders door Hitler in zijn privébioscoop veelvuldig bekeken. (292)
1945
- Laatste fase van de oorlog: veel zelfmoorden nazifunctionarissen. “Op de perrons wemelde het van de lichamen, dode en levende. (…) tussen de stations voelde Waltraud dat ze op kippenbotten stapte, maar algauw besefte ze dat deze botten niet van kippen waren.” (329)
- Slag om Berlijn: “In nog geen maand tijd kwamen ruim honderdduizend burgers om het leven tijdens een volkomen zinloze slag die niet kon worden gestopt zolang de Führer in leven was.” (333)
- “Volgens schattingen van ziekenhuizen werden meer dan honderdduizend Berlijnse vrouwen verkracht. Zo’n tienduizend van hen overleden, vaak doordat ze uit schaamte zelfmoord pleegden.” (345)
Nasleep
- “Van de ongeveer 160.000 Joden die in 1933 in Berlijn leefden, hadden er maar zo’n 1500 in de onderduik in leven weten te blijven.” (355)
- Joodse overlevende kreeg geen schadeloosstelling vanwege dwangarbeid, mede omdat de rechter een medisch expert volgde “die stelde dat Horsts lichamelijke problemen te wijten waren aan specifieke genetische kenmerken van het Joodse ras.” (357)
Lees ook:
Leesimpressie: Gebrand kind zoekt het vuur door Cordelia Edvardson
Leesimpressie: De vlucht wordt duur betaald door Loes Gompes
