“Soggens – luidens ’n 1996-dagboeknota van my vrou Kaia – het ek vroeg uit die bed geval, die bus na die naaste kafee gehaal en elke moontlike koerant gaan koop, bleek teruggekom en dan haastig deur die koerantbladsye geblaai om agter te kom wát in ons geboorteland aan die gebeur is. Dinge was op ’n mespunt. Gaan als uitmekaarbars en gaan grootskaalse geweld die land verswelg terwyl ek, onwaarskynlik, onmoontlik om daaraan te dink, in Antwerpen na die onskuldige gesigte van Vlaamse studente staan en kyk en ná die seminaar wat ons noem slap tjips en mossels op die Groentemark eet?”

Inleiding

Vertalingen in het Nederlands

Met verhalenbundels en romans vertaald in vijftien talen – waaronder binnenkort ook in het Italiaans en het Amhaars, een Semitische taal die vooral in Ethiopië wordt gesproken – is Etienne van Heerden in het transnationale domein een van de meest gewaardeerde Zuid-Afrikaanse schrijvers. Naast vertalingen in het Engels spant de lijst met boeken in het Nederlands de kroon. De canonieke roman Toorberg (1986), in 1989 bekroond met de Hertzogprijs voor Afrikaans proza, is twee keer vertaald door Rob van der Veer. De betoverde berg (Meulenhoff, Amsterdam, 1991) is eerst vertaald uit het Engels (Ancestral Voices), waarbij de Afrikaanse editie is gebruikt om vertaalproblemen te overwegen. Ruim dertig jaar later verscheen Toverberg bij de kleine Nederlandse uitgeverij Aldo Manuzio (vert. Rob van der Veer, Kampen, 2023). Over de her(ver)taling ging Van Heerden op uitnodiging van het Zuid-Afrikahuis in Amsterdam in gesprek met zijn vertaler.

Niet alleen zijn meer dan tien titels van Van Heerden beschikbaar in het Nederlands, de voorbije twee decennia onder meer de verhalenbundel De witte aap (1995), Kikuyu (1998), Het zwijgen van Mario Salviati (2002), In de plaats van liefde (2006), de evenzeer met de Hertzogprijs bekroonde 30 nachten in Amsterdam (2011) en Klimtol (2014). Recentere romans, Die wêreld van Charlie Oeng (2017) en Die biblioteek aan die einde van die wêreld (2019), dat laatste boek is intussen in het Engels beschikbaar (A Library to Flee), wachten nog op een Nederlandse editie. De meest recente roman Gebeente (2023) is voorlopig alleen in het Afrikaans beschikbaar. De schrijver is geregeld te gast in de Lage Landen als docent – enkele keren aan de universiteiten in Leiden, Utrecht en Amsterdam. In 2000 was Van Heerden de eerste gastschrijver uit Afrika van de Universiteit Leiden, later gevolgd door Antjie Krog en Marlene van Niekerk. Hij verzorgde er onder meer de Albert Verwey-lezingen. Een paar jaar tevoren, in 1996, was hij writer in residence van de Universiteit Antwerpen en hij verbleef ook twee keer als genodigde van het Nederlands Letterenfonds in de Spui-residentie in Amsterdam. Etienne van Heerden treedt kortom geregeld op in de Lage Landen, onder meer ook op Winternachten (1998 en 2003). Hij was daarnaast te gast bij Ton van de Langkruis, naar eigen zeggen “een keer om die beste Afrikaanse gedig aan te wys, en ook ’n ander keer om die Mees Ideale Grondwet te skryf, ’n openbare seminaar”. In Vlaanderen was hij meermaals op bezoek, zoals naar aanleiding van een tournee met Zuid-Afrikaanse schrijvers gefinancierd door de Taalunie (1996) en in een programma van Behoud de Begeerte met optredens in verschillende steden. Of op uitnodiging van Ludo Helsen, als gast van het Gents Centrum voor het Afrikaans en de Studie van Zuid-Afrika in 2017 (in gesprek met Louise Viljoen). In Nederlandse periodieken heeft Van Heerden in vertaling tal van romanfragmenten en verhalen gepubliceerd. Hij werkte geregeld mee aan NRC Handelsblad, met artikels over bijvoorbeeld het “Zimbabwiese Boekefees” en de politieke situatie in Zuid-Afrika. Er is daarnaast een indrukwekkende lijst van boekbesprekingen in Nederlandstalige literaire bladen. De persoonlijke website van de schrijver geeft inzage in een rijke productie en diens aanwezigheid op het internationale forum.

Het werk van Etienne van Heerden kent ruime verspreiding in het Nederlands. Wanneer te gast in de Lage Landen wordt hij herhaaldelijk gevraagd voor interviews en gastoptredens. Het spreken buiten de literaire ruimte op een publiek platform is voor de schrijver evenwel niet zo evident, hoewel hij meermaals te gast was in televisieprogramma’s in de jaren negentig om te spreken over de overgang van apartheid naar democratie in Zuid-Afrika (zoals in het actualiteitsprogramma van Hanneke Groenteman). Het essay ‘Vanuit eigen werk: het opgetekende verleden’, de eerste van drie Albert Verwey-lezingen en gepubliceerd in De Gids (158 (1995) 2, blz. 141-153), vangt als volgt aan: “Een schrijver wordt vaak gevraagd over eigen werk te komen spreken. Natuurlijk voorziet hij de risico’s die het dopen van de tong in de inkt van het eigen schrijfwerk met zich meebrengen. Bij schrijvers die te veel praten en te weinig schrijven rijst immers het vermoeden dat hun tong nat is omdat hun pen is opgedroogd”. Het artikel is een bespiegeling over de positie van de “schrijver als historiograaf” en de gespannen verhouding tussen “facere” (maken, doen) en “fingere” (maken, scheppen), zoals gethematiseerd in Klimtol. Het gaat over de verwerking van actualiteit en gefantaseerde verhalen, reportage en fabulatie, de schrijver als journalist en als verhalenverteller, over werkelijkheid en fictie, de gespannen verhouding tussen taal en wereld. In nogal wat teksten van Van Heerden is sprake van historiografische metafictie. Door de grenzen van het eigen verleden te exploreren – Van Heerdens werk kan zonder meer als historiografisch en als politiek en vooral als autofictioneel worden getypeerd – en te verdwalen in “mythes, overleveringen, roddelverhalen, verzwegen feiten” (of “magisch realisme”) wordt “de statische geschiedenisopvatting [gedestabiliseerd]”. Het verleden is immers onkenbaar. Precies dat gegeven is een topos in Van Heerdens oeuvre, zoals in Toorberg, de roman die onlangs in een enquête van Rapport met top-100 “beste romans” in het Afrikaans op plaats vijf prijkt.

Met deze kritische plaasroman over complexe rassenverhoudingen brak de auteur begin jaren negentig door in het Nederlandse taalgebied, gevolgd door Die stoetmeester (1993) en sindsdien een reeks boeken in vertaling. Omstreeks dezelfde periode verschenen in het Nederlands de verhalenbundel De witte aap (1992), met een keuze uit My Kubaan (1983) en Liegfabriek (1988), en de vuistdikke roman Casspirs en campari’s (1994). Vermeldenswaard is ook de roman Kikuyu (1996) en het gelegenheidsboek De gast in Rondawel Wilhelmina (1996) – een verhaal in Nederlands (vert. Robert Dorsman) en Afrikaans in een band verschenen ter gelegenheid van het 25-jarig jubileum van de Anti-Apartheidsorganisatie Kairos en in opdracht van die vereniging geschreven. In de Nederlandse en Vlaamse literatuurkritiek kregen Van Heerdens boeken zonder uitzondering lovende reacties. Door bemiddeling van vertalingen, schrijversoptredens en interviews maakt zijn werk deel uit van het gesprek over de Nederlandstalige literatuur. Zoals andere Zuid-Afrikaanse schrijvers, onder wie Breyten Breytenbach, André P. Brink, Ingrid Jonker, Ronelda Kamfer, Antjie Krog, Wilma Stockenström, Marlene van Niekerk, Eben Venter en Ingrid Winterbach, ontwikkelde Van Heerden een literaire postuur in de Lage Landen. Zijn werk verschijnt zoals vermeld evenzeer in het Engels. Een vergelijkende studie naar transnationale beeldvorming van een schrijver zoals Van Heerden kan verschillen laten zien, convergenties en divergenties, in verwachtingen van een lezerspubliek en verhoudingen tegenover taal- en plaatsgebonden literaire tradities.

De stoetmeester, waarvan de Nederlandse vertaling is uitgegeven in 1995, met een verteld heden dat zich situeert op en rond 29 februari 1992 en dus de gewelddadige transitieperiode tussen de opheffing van apartheid en de eerste democratische verkiezingen in Zuid-Afrika, bevat reflecties over politieke en maatschappelijke spanningen in de prille post-apartheidperiode. Met behulp van Bijbelse reminiscenties, het thema van de plaatsbepaling van het individu (Settlers, Afrikaners, Xhosa’s) in een gecompliceerde sociaal-politieke setting én de in Van Heerdens werk wel vaker voorkomende problematiek van de (maatschappelijke, particuliere) schuld wordt niet alleen over Zuid-Afrika en “koloniale ontheemding” geschreven. Tezelfdertijd handelt Die stoetmeester over persoonlijke onteigening, mensen die zichzelf en het noorden bijster zijn, over de lotgevallen van de mens. Het is een open deur te beweren dat Van Heerden een politiek geëngageerd schrijver is. De roman 30 nachten in Amsterdam bijvoorbeeld handelt over de Anti Apartheid Beweging Nederland (AABN), de organisatie die in de jaren zeventig als katalysator optrad voor de internationale culturele boycot tegen het racistische regime van Zuid-Afrika. Toch primeert in het werk niet zozeer het ideologische statement of de politieke boodschap. Personages zijn geen bordkartonnen of louter allegorische constructies die een bepaalde bevolkingsgroep of een maatschappelijke geleding verbeelden of representeren. De personages zijn individuen die in het vertelde heden, in een maatschappelijk en historisch complexe omgeving, vooral op zoek zijn naar zichzelf.

Van Heerdens zelfpositionering als auteur

Daaromtrent doet de schrijver in het essay in De Gids een markante uitspraak die hier aandacht verdient. Eerst stelt hij dat “[b]epaalde inzichten die met het postmodernisme worden geassocieerd […] aan de generatie Afrikaanse schrijvers waarvan ik deel uitmaak het gereedschap [hebben] gegeven om in onze fictie het ideologische metaverhaal van de apartheidsstaat uit te dagen”. Verder licht hij toe: “Omdat het postmodernisme een kosmopolitisch fenomeen is, wordt vaak uit het oog verloren dat het binnen bepaalde gebieden heel unieke kenmerken kan hebben […]. Ik wil aantonen dat postmodernistische fictie in Zuid-Afrika wél op ethisch-bewuste wijze de strijd kan aangaan met heden en verleden”. Schrijven in Zuid-Afrika is geenszins een vrijblijvende handeling, is niet gericht op de schepping van een autonome taalwereld of een papieren taalwerkelijkheid, maar een “ethisch-bewuste” benadering van het Zuid-Afrikaanse verleden en heden. Indien van een Afrikaanstalige variant van het postmoderne schrijven kan worden gesproken, dan noemt de schrijver zichzelf dus een representant. In de metatekst, te lezen als een literaire zelfpositionering, doet hij een beroep op onder anderen Jacques Derrida en Jean-François Lyotard, laat-twintigste-eeuwse denkers van het Franse poststructuralistische en deconstructivistische denken, om een romanvisie onder woorden te brengen. De eendimensionale waarheid en het verleden zijn niet te achterhalen of te reconstrueren. Ze zijn niet identificeerbaar, laat staan vertaalbaar. De neerslag van historisch onderzoek kan niet anders zijn dan een proeve van “historiographic metafiction” (de term is van Linda Hutcheon). Tegenover een mimetische schriftuur, die doet alsof waarheidsgetrouwheid bestaat en ontologische twijfel louter een verzinsel is of hersenspinsel, plaatst Van Heerden de postmoderne visie, of wat hij zelf “het magische” noemt: “Het idee van de mimetische weergave, het vermogen van de taal om alles helder en duidelijk te ver-talen, wordt ter discussie gesteld als de grenzen tussen het ‘realistische’ en het ‘magische’ vervagen”. Elk verhaal is een “compost”, bestaande uit “overlevering, mythologie, geruchten, orale overdracht, palimpsesten, documenten, afval, kortom: táálbodem”. Niet alleen de eclectische genrevermenging maar dus ook het taalbewustzijn brengt Van Heerdens werk van de jaren negentig in verband met een westerse postmoderne poëtica. Maar ook Afrika (“the Black Atlantic”, naar een studie van Paul Gilroy) resoneert in Van Heerdens magisch-realistische vertelstructuren. Van Heerden rekent zijn schrijversgeneratie in Zuid-Afrika, met naar eigen zeggen Alexander Strachan, Louis Krüger, Koos Prinsloo en George Weideman, tot de auteurs die het begrip “grens” ter discussie hebben gesteld en eind jaren zeventig aansluiting vonden bij “de opvattingen van de New Journalists”. De schrijver is het overigens niet eens met Hutcheons stelling dat New Journalism een uiting is van laat-modernisme: “de nadruk ligt op het voorlopige, op de subjectiviteit, op het blootleggen van de schrijvende rol van de belevende verteller”. In het licht van deze expliciete beschouwing kan Van Heerdens romaneske focus op spel, “beweeglijkheid, […] onvoorspelbaarheid, […] wonderbaarlijke veranderlijkheid en […] snaakse buien” (de uitspraak is door de auteur gedaan met betrekking tot Toorberg) worden begrepen, en tegelijk de ontkenning van een vaste (waarheid)kern.

Van Heerden in de Nederlandse Boekenweek

De Vlaamse Boekverkopersbond lanceerde ter gelegenheid van de Boekenweek 1997 het initiatief “Zuid-Afrika in de kijker”. Voor de gelegenheidsuitgave bracht uitgeverij Meulenhoff twee teksten van Etienne van Heerden uit in een klein zakboekje: De dolle hond, met fragmenten ontleend aan De witte aap (1992) en het beginhoofdstuk van de roman Kikuyu, op dat ogenblik alleen in de Afrikaanse editie Kikoejoe beschikbaar en opgenomen in een gelegenheidsbundel van Kairos (zie verder). Riet de Jong-Goossens vertaalde de teksten in De dolle hond, terwijl Robert Dorsman op datzelfde ogenblik werkte aan zijn vertaling van Kikuyu.

Een jaar eerder, in september 1996, ontmoette ik Etienne van Heerden voor het eerst in Grahamstad (Makhanda), toen hij na een passage aan de universiteit van KwaZulu-Natal (1985-1987) als docent Afrikaanse letterkunde verbonden was aan het departement Afrikaans en Nederlands van Rhodes University (in de periode 1987-1997). Het jaar daarop verhuisde hij naar de Universiteit van Kaapstad tot zijn emeritaat in 2017. In het laatste jaar van zijn aanstelling bij Rhodes promoveerde Van Heerden, een proefschrift waarvan de handelseditie is getiteld Postmodernisme en prosa. Vertelstrategieë in vyf verhale van Abraham H. de Vries (1997).

Naar aanleiding van het gesprek in de Oost-Kaapprovincie overhandigde de schrijver mij de Meulenhoff-edities van Casspirs en campari’s en De betoverde berg. Na De stoetmeester volgde een indrukwekkende reeks van doorgaans omvangrijke romans, zoals Kikoejoe (1995), Die swye van Mario Salviati (2000), In stede van die liefde (2005), Asbesmiddag (2007), 30 nagte in Amsterdam (2008) en Klimtol (2013). De romans zijn merendeels in het Nederlands beschikbaar en krijgen welwillende laaglandse aandacht. Een receptiestudie van Van Heerdens oeuvre in de Lage Landen zal revelerend zijn in vergelijking met een studie van de beeldvorming in de Zuid-Afrikaanse journalistieke en academische kritiek. Hoorcolleges aan de Universiteit Gent zijn gewijd aan het oeuvre van Van Heerden. Die swye van Mario Salviati wordt belicht als fictioneel voorbeeld van anti-idealistische herschrijving – de retouchering van het ingesleten Afrikaner clichébeeld – van de officiële Zuid-Afrikaanse geschiedschrijving, dat wil zeggen de beeldconstructie vanuit het reactionaire witte Afrikaner perspectief. Naast Hierdie lewe (1993) en Verliesfontein (1998) van Karel Schoeman, bijvoorbeeld, en ook André Brinks Sandkastele (1995) heeft Van Heerdens roman vanuit ideologiekritisch perspectief aandacht. Ook de Afrikaanse grensliteratuur wordt belicht, zoals Van Heerdens bundel met kortverhalen My Kubaan en de verhalenbundel Liegfabriek (1988), met de novelle ‘My Afrikaner’ die een antwoord is op het titelverhaal ‘My Kubaan’, en natuurlijk de roman Om te awol (absence without official leave) (1984).

Een van de vragen is in hoeverre de bijdrage in De Gids, met de programmatische stellingname omtrent postmoderne fictie, ook op romans van de afgelopen twee decennia van toepassing is. Met die probleemstelling refereer ik aan de volgende uitspraak van Van Heerden: “Soms herinnert een schrijver zich […] – of geeft een uitnodiging hem een duwtje in die richting – dat schrijven onder meer ook een kijksport is en dan blijkt hij toch bereid een vergissing te begaan en het leven in eigen hand te nemen. Maar dan moet hij zichzelf – én zijn lezers – er in alle redelijkheid aan herinneren dat een schrijver dikwijls de zwakste lezer is van zijn eigen werk, dat zijn eigen werk voor hem een gebied vol twijfels blijft”.

Yves T’Sjoen gesels met Etienne van Heerden

Yves T’Sjoen en Etienne van Heerden in die Karoo

Yves: De schrijver is in de door mij aangehaalde zelfreflecterende bijdrage in De Gids voorgesteld als een mislezer van het eigen werk, in de formulering van het essay: ronddwalend in “een gebied vol twijfels”. Die stelling is a fortiori van toepassing op de manier waarop het werk circuleert en functioneert in verschillende taalgebieden. Iedere vertaalslag zorgt voor een interpretatieve lezing van het werk, met verdiscontering van de zienswijze en de poëticale opvattingen van de vertaler(s), waarop de schrijver zelf nauwelijks vat heeft. In hoeverre blijf je als schrijver zelf betrokken bij de vertaling van het proza, in het bijzonder in Nederlands en Engels? Meerdere vertalers hebben werk omgezet naar het Nederlands, onder anderen Robert Dorsman, Riet de Jong-Goossens, Rob van der Veer, Karina van Santen en Martine Vosmaer. Zijn er onder hen mediatoren die bijdragen aan de teksttransmissie in een ander taalgebied die met jou specifieke vertaalproblemen bespreken? Tracht je daarbij zelf controle te houden over de verschijning van het werk in het Nederlands?

Etienne: Mag ek begin met ’n algemene posisionering van my reaksie op jou vrae. Sedert my debuut in die Nederlandse taal in 1991 was ek getuie van groot kultuurpolitieke skuiwe. As ek terugkyk, is dit nes tektoniese plate wat soms langsaam en ander kere weer vinniger geskuiwe het.

Mens kan begin deur my debuut aan te stip synde drie jaar voor die Wending in Suid-Afrika, die demokratiese oorgang in 1994. Dit was ’n verwikkeling wat intens gevolg is in die Lae Lande, die jare lange opbou tot bevryding, die gebeurtenis wat Nelson Mandela se vrylating was, die onderhandelinge rondom die Grondwet (terwyl ek met my vrou en twee klein dogtertjies digby die Nachtegaalpark in Antwerpen gewoon het) en die wittebroodsfase van die nuwe republiek. Die kultuurpolitieke atmosfeer was akuut, wat natuurlik ook die resepsie van literêre tekste en die skrywers daarvan sterk gerig het; iets wat sentraal was in wat jy die transnasionale verhoudinge tussen Suid-Afrika en die Lae Lande noem.

Intussen, in ons huidige tyd, het die belangstelling in Suid-Afrikaanse politiek grootliks uit die Lae Lande dreineer en verskuif na nuwe geopolitieke plofpunte elders in die wêreld. Maar ons het nou ’n ánder groot kultuurpolitieke skuif gesien: die sogenaamde kultuuroorloë, wat natuurlik ook inspeel op die posisie van die wit, manlike skrywer en ontvanklikheid vir sy werk. Ongetwyfeld beïnvloed dit ook die wisselwerking in die “tussengebied” en is dit bepalend vir die optrede van literêre agente en die versorging van hul fondslyste deur uitgewersredakteurs in – om weer jou term te gebruik – die transnasionale domein.

Wat die kleiner omgewing van literêre teorie betref, het ek debuteer op die hoogbloei van die postmodernistiese selfbewustheid in Afrikaanse literêre kringe. Uit my destydse lesingreekse – wat ek in daardie jare aangebied het aan universiteite soos Leiden, Utrecht, Amsterdam, Nijmegen en Antwerpen – het dit geblyk dat daar ’n opvallend kleiner sintuig was vir literêr-teoretiese besinning in universiteitsdepartemente in die Lae Lande. Dit was nog ’n bestaan onder seespieël. Ieder geval, intussen is daardie tye se postmodernistiese lens voor die lesende oog (’n hele akademiese industrie!) van die destydse Afrikaanse akademikus vervang met ánder maniere van kyk, met ander woorde nuwe teoretiese gesigspunte. Ek staan nou buite die akademie, so jy sal beter weet wat die valuta is waarmee akademici deesdae loopbane bou.

Laastens het ek in 1991 in Amsterdam debuteer in die hoogbloei van die grafosfeer, naamlik die era van die gedrukte woord, die boek, die koerant, die tydskrif. Die ingesteldheid van versigtig en langdurig lees, van gelaagdheid en kompleksiteit en die verrukking wat romans so dik soos bakstene meegebring het – alles van daardie era is nou vervang met ’n meer vlietende leesproses, nou nie meer op papier nie, maar die vluglees van digitale teks agter glas. Sosiale media, wat uit hierdie videosfeer gegroei het, lei ook tot ’n groot onwilligheid – ánders as in my “grootwordjare” as jong skrywer – om alternatiewe standpunte of kritiek gewoonweg te absorbeer sonder om jouself gewond en gekrenk te voel. Wat skrywershoudings betref, hul strewes en selfbemarking, was daar natuurlik ook groot skuiwe – ek hoor anderdag iemand vanuit Hollywood sê dat ’n kunstenaar deesdae versigtig moet leef in Hollywood, want in die ou dae het kunstenaars ’n sug na grootheid gehad. Dit was hul strewe, maar toe skuif dit na roem as ideaal, en deesdae is dit net ’n dringende verlange na aandag ... Dis iets wat mens deesdae elke dag sien uitspeel op sosiale media.

Al bogenoemde dinge het groot veranderinge teweeg gebring vir my skrywersloopbaan. Boonop staan ons op die vooraand van na my gevoel die grootste ontwikkeling sedert Gutenberg, naamlik die era van kunsmatige intelligensie. Dit gaan ’n nóg groter invloed hê.

Nou goed, om by u eerste vraag te kom: Afgesien van die tale waarin my werk vertaal is, kan ek Duits, Engels en Nederlands volg. Die ander tale is buite my bereik. Tot Duits het ek nie veel bygedra nie – ek dink nie ek is ooit om kommentaar gevra nie – maar ek het my al die jare nogals intens bemoei met vertalings van my werk na Engels en Nederlands. Die vertalers het omvattende gesprekke met my gevoer, en wat latere Engels betref, het Blake Friedmann Literary Agency in Londen se Isobel Dixon my – wanneer sy tyd kon vind – baie gehelp deur haar kommentaar ook in die mix te gooi. Sy is goed bekend met Afrikaans. Sy was trouens ook vertaler van, en dus bydraer tot, my klein ekologies begaande protesboekie Gifkaroo / Poison Karoo (deur Houtstraat Uitgewers gepubliseer in ’n beperkte en genommerde uitgawe), my verhaal in verset geskryf teen hidrobreking in die Karoo. Aan ander vertalings het sy skerp en kreatief meegewerk. Ook die vertalers self was meestal te spreke en ons het deeglik gesprek gevoer oor my uitvoerige aantekeninge op elke bladsy van ’n vertaalmanuskrip. Ek is baie fussy. Track changes het op elke manuskripbladsy hemelhoog gestapel. Dit was ’n fassinerende proses, en ek het soveel respek vir die pragtige tale Nederlands en Engels gekry. Ek het die vertalers se geduld oor my baie vrae oor hul keuses, al my alternatiewe voorstelle, baie waardeer. Soms het dit minder goed gegaan, en was daar ongelukkig spanninge. Wat Nederlands betref, was ál my vertalers baie oop vir gesprek, en kon ek ook intensief meewerk. Maar met Martine Vosmaer en Karina van Santen se vertaling van 30 Nagte in Amsterdam en ook die tweede vertaling van Toorberg (Rob van der Veer) het ek gewoon nie tyd gehad om in diepgaande, deeglike gesprek te tree nie, alhoewel ek dit bitter graag sou wou gedoen het. Daaroor is ek baie spyt, maar ander verpligtinge – veral my daaglikse arbeid aan litnet.co.za en voertaal.nu, maar ook konsultasiewerk – was net te druk. Rob van de Veer se oorspronklike, eerste vertaling van Toorberg uit die Engelse vertaling van die boek het ek nooit vooraf ter insae gekry nie, alhoewel ek agterna, toe ek sig daarop gekry het, gevoel het dat hy ’n baie goeie vertaler is. Ek het hom nooit ontmoet in die tyd van sy vertaling uit Engels nie (of ten minste, ek herinner my dit nie), maar het hom tydens ’n latere vertaalseminaar van die Nederlandse Literêre en Produksiefonds waaraan ons albei in Amsterdam meegedoen het, leer ken. Ná sy vanuit-Engels-vertaling van Toorberg het hy Suid-Afrika meermale besoek, en het hy ’n oor vir Afrikaans ontwikkel. Dis na my gevoel, terloops, noodsaaklik dat ’n vertaler die omgewing van die brontaal besoek en die tongval van die brontaal se streke op die oor kry. Dís waarom hy later besluit het om Toorberg wéér te vertaal, maar dié keer vanuit Afrikaans.

In die algemeen, na my ervaring, ag vertalers gesprekke rondom hul keuses as belangrik, alhoewel hulle natuurlik ook moet waak oor die eie stem wat hul aan die werk in die doeltaal gee. Ek het die proses altyd baie interessant en inspirerend gevind en iedere keer onder die indruk gekom van die besonderse, unieke kragte (en, haastig bygesê, beperkings) wat iedere taal besit, en ook – by wyse van voorbeeld – die verskillende greine van Amerikaanse Engels versus Britse Engels. Só het Ancestral voices (Toorberg) en The long silence of Mario Salviati (Die swye van Mario Salviati) byvoorbeeld in verskillende, aangepaste uitgawes in Londen en New York verskyn, wat albei weer van die Suid-Afrikaanse Engelse weergawe verskil het. Wat my opgeval het, is hoe beweeglik Afrikaans is. So dikwels het ’n vertaler byvoorbeeld uitgeroep: “Maar dit kán nie in Nederlands nie!”

U vra hier bo na twyfels. Inderdaad. Kort nadat my werk sy weg via vertalings na ander lande begin vind het, het ek ná Europese ontmoetings met my vertalers wat nog nooit in Suid-Afrika was nie, besef dat bepaalde begripsafstande kan intree. Ek het in Parys, Frankryk, my Franse vertaler ontmoet wat gedag het ’n ikoniese Karoo-windpomp lyk nes ’n Nederlandse windmeul. Nou ja, ’n wanopvatting oor die geaardheid van ’n windpomp is nou nie juis ’n landskapselement wat teksbetekenis somaar gaan beïnvloed nie, maar dit was vir my tóg ’n rooi vlaggie en simbolies van vervreemding wat tussen bron- en vertaalteks mag intree. Daar was natuurlik ook wye onbegrip vir die paradokse en ander kompleksiteite van die Suid-Afrikaanse samelewing. Ook was daar die geneigdheid tot clichébeelde, en so meer. Só het ’n Duitse uitgewer ’n keer ná my optrede by die Frankfurtse boekefees pront aan my gesê dat sy my nie glo dat Afrikaans ook swart skrywers (synde skrywers uit die bruin gemeenskap) opgelewer het nie, of selfs enigsins sprekers uit die bruin gemeenskap het nie. Dit was vir haar net ’n “bridge too far” ... Hoe kon mense uit die bruin gemeenskap, slagoffers van apartheid, hul weg oopsien om Afrikaans te praat? Nee, dit kán tog nie.

Maar genoeg van wat soms moeilike situasies was.

Terug na die vertaalproses. Ek het mettertyd ’n fantasie gevorm, en dis om eendag ’n Afrikaanse literêre teks te gee aan ’n Engelse vertaler om dit in Engels te vertaal, en dan vir ’n Franse vertaler te vra om op haar beurt dieselfde teks dan vanuit die Engelse weergawe na Frans te vertaal, en dan vir ’n Griekse vertaler te vra om op haar beurt weer vanuit die Frans na Grieks te vertaal, en so meer, en oplaas vanuit byvoorbeeld Lets terug na Engels – en dan weer na Afrikaans, om daarná die bronteks met die finale teks – albei in Afrikaans – te vergelyk. Dis iets wat dalk interessante lig sou kon werp – as ons positief probeer wees – op die transformerende krag van vertaling, maar dit sal dalk ook tot groot angstigheid lei! ’n Skrywer sal dus altyd vrees vir flaters ... Ek onthou hoedat André P Brink op ’n keer vertel het hoedat een van sy tekste vertaal is in ’n taal wat hy nie kon lees nie en die boek aansienlik korter was as die oorspronklike. Wat het hulle uitgesny? het hy gewonder.

Ter opsomming kan ek sê dat vertalers baie dapper mense is; dis ’n verskriklike opdrag om ’n teks van honderde bladsye te vertaal, dis ’n riskante proses, en hulle neem dit op hulself. Daarbenewens was hul grasie tydens besprekings met my en uitgewersredakteurs opvallend. Ek is my vertalers dus baie dankbaar. En ek besef, nee, om jou woorde te gebruik – kontrole kan ek nie hou nie. Ek moet laat gaan.

Yves: Hoe relevant is het voor Zuid-Afrikaanse (Afrikaanstalige) schrijvers dat literaire teksten niet alleen in het Engels worden uitgegeven maar ook in het Nederlands? Er zijn behalve het opmerkelijke taalverschil en de linguïstische verwantschap tussen Afrikaans en Nederlands cultureel en poëticaal uiteenlopende discoursen en ik voeg eraan toe: ook wel maatschappelijk en historisch toenemende onwetendheid over Zuid-Afrika in de Lage Landen. In hoeverre hou je rekening met dergelijke a-priori’s wanneer je romans schrijft, zoals 30 nagte in Amsterdam, wetende dat de roman zal worden vertaald en bestemd is voor een Nederlandstalig lezerspubliek? In hoeverre zijn bepaalde titels in het oeuvre van meer dan achtentwintig titels geschreven om vertaald te worden, zelfs met de term van Rebecca Walkowitz “born in translation”?

Etienne: Ek het nogals op ’n stadium kritiek teen André P Brink gehad. Laat my eers sê dat ek groot waardering vir hom gehad het, én bewondering vir sy werksvermoë, sy moeitelose skep in twee tale en sy rol as invoerder van kennis oor literêre teorie vanuit veral Frankryk na Suid-Afrika. My kritiek het gespruit uit my gevoel dat hy met die oog op vertaling skrywe – veral omdat hy dieselfde teks gelyktydig in Afrikaans en Engels geskep het. Sy prosa was vir my net te maklik.

By my was en is dit anders gesteld, met my klem op ’n soort mitologiese indringing in ’n bepaalde taalregister in my romans, byvoorbeeld Matjiesfontein se Afrikaans in In stede van die liefde (in Nederlands deur De Bezige Bij in 2006 uitgegee as In de plaats van liefde), Toorberg se taal, Gebeente se mites. My stories en hul karakters is sterk in spesifieke taalregisters geanker. Dit is dalk my primêre skrywerskenmerk. Dis waarskynlik ’n onvertaalbare identiteit, maar dit is my register. Só was dit vir die vertaler Riet de Jong-Goossens erg moeilik om in Nederlands ’n ekwivalente register te vind vir die yuppietaal van die Kaapstadse advertensiewese van die ‘80’s in Casspirs en Campari’s. En om Zanspeak se komposhoop van gistende oer-Afrikaanse verwysings in 30 Nagte in Amsterdam na Nederlands te laat reis – byna ’n onmoontlike taak wat aan Karina van Santen en Martine Vosmaer opgelê is. Ek en die Engelse vertaler Michiel Heyns het baie redeneer oor sy oplossings vir 30 Nagte in Amsterdam se komposhoop – of, as jy vriendeliker is, argief – van Afrikaanse idiome, Afrikaanse boektitels, Afrikaanse idiome en segswyses wat hy na Engels moes oordra. ’n Onmoontlike opdrag! Dis asof ’n vertaler só ’n teks met brute krag moet optel uit een taalgebied, dit oor die see moet karwei, en dit moet neersit, as vreemde dier, in ’n ánder ekosisteem, ’n núwe taalomgewing, ’n nuwe kultuur. Nes die tokkelos wat in Gebeente vanuit die Karoo moet verhuis na ’n staanplek in die Museum van die Trope in Amsterdam! Ek sóú waarskynlik met die oog op makliker vertaling en uit deernis vir my vertalers in ’n meer neutrale taal kon skrywe en my dus meer kon afstem op die sentrum en op opname in die sentrum. En só milder taalregistervariasies gebruik, en ook mitologiese of historiese of obskure verwysingsvelde vermy, maar dit is nie my geaardheid nie. Dit sou vir my as kunstenaar té transaksioneel aandoen. Ek is ’n muskeljaatkat agter kriedoring, en nie ’n huisdier op ’n Amsterdamse gragtesofa nie. Bygevolg is dit ongelukkig so dat vertaling soms die subtiele ándersheid in my spesifieke woordkeuse, die grein of tekstuur in my opgedroomde storiewêrelde, dikwels óf nie registreer nie, óf wégvertaal. As ek nie noodwendig ’n voor die hand liggende woord kies nie, maar ’n sinoniem net daarnaas gebruik omdat sprekers in daardie landstreek so praat, sal ’n vertaler dan die voor die hand liggende, algemene woord in byvoorbeeld Nederlands gebruik, sonder om die variasieverskil in Afrikaans op te tel, en só my werkwyse neutraliseer. Jy kry dus wat ek wil noem registerverarming. Jy verloor aan vreemdheid. Jy word voor die hand liggend. Tog troos ek myself daaraan dat alhoewel nie alle taalregisters (en by implikasie die menslike lewe wat daarin neerslag vind) van een taal na ’n ander getransponeer kan word nie, dit dikwels so is dat die wêreld wat jy bring – die ruimte wat jy teken, die mense daarin, die gebeure, die storie – alreeds in wese só vreemd aandoen vir die buitelandse leser dat dit in sy onwaarskynlikheid ánders is. Hulle word uit hul habituele ruimte geneem na – metafories – ’n ander land. Dáár is jou sprong dan. Benewens taal is daar dus ánder faktore wat uniekheid, tekstuur, ándersheid, gelaagdheid, vreemdheid gee. Jy moet as skrywer ook weet: ’n Boek is dood op ’n rak totdat ’n leser iewers dit opneem en begin lees – en daardie leser sit dalk in Rome, of in Gent, of in Iowa City of Jerusalem, en die leser gaan in sy of haar eie idioom sin maak van jou boek. Wat verlore gaan aan jou eie, unieke taalgebruik, word gewen omdat die boek in sy ándersheid van wêreld en gebeure iets vars binne daardie leser se vertroude ervaring en omgewing bring. Hopelik.

Tersyde: Die wisseling van vertalers is ’n uitgewersaak, en só het ek, wat Engelse vertalers betref, verwissel van Malcolm Hacksley na Catherine Knox en mettertyd na Leon de Kock en toe Michiel Heyns, en daarna weer, met The world of Charlie Oeng (wat slegs in manuskripvorm bestaan; ons wag ook hier op uitgewersbelangstelling), terug na Malcolm Hacksley. Wat Nederlands betref, is Rob van der Veer verwissel met Riet de Jong-Goossens, en toe is my werk na Robert Dorsman, en met 30 Nachten in Amsterdam het Podium, en dalk ook my literêre agentskap Blake Friedmann, besluit om eerder Martine Vosmaer en Carina van Santen in te span, mense wat ek op daardie stadium nie geken het nie, maar wat ook uitstekende werk gelewer het – nes, trouens, my vorige Nederlandse vertalers. My Nederlands is nie goed genoeg om te weet of my skrywerstem se tekstuur tussen die werk van hierdie vertalers wissel nie, maar dit sou, indien daar wel merkbare verskuiwings is, ’n interessante studie vir studente van die vertaalwetenskap wees. In watter mate die vertalerstem ’n tong aan ’n skrywer gee. Ook my Franse en Duitse vertalers het afgewissel. Dis als maar transaksionele besluite van agente en uitgewers – en ek het telkens ’n verlies gevoel wanneer ek van een na ’n ander (onteenseglik ook knap) vertaler moes migreer. En soms is die migrasie my kwalik geneem deur ’n vertaler.

Yves: Geregelde bezoeken aan de Lage Landen, zoals op uitnodiging van festivalorganisaties en universiteiten, zorgen voor een internationaal netwerk van schrijvers en teksten en weerklank internationaal. Zijn er tendensen in de recente Nederlandse literatuur die je op de voet volgt en die mogelijk een impact hebben op het schrijverschap. Of is de “wall of fame”, het literaire raamwerk waartoe jouw creatieve werk zich verhoudt of waarop het alludeert en waarmee het converseert, toch vooral te zoeken in de Angelsaksische literatuur? Hebben Nederlandse en Vlaamse auteurs jouw belangstelling, zijn er specifieke prozateksten waartoe je literaire werk zich verhoudt? Of kortom: welke literatuur heeft je schrijverschap mee gevormd?

Etienne: Mens sou sekerlik in die algemeen – jy verwys iewers in jou werk na Pascale Casanova se république mondiale des lettres – ’n groot, wêreldwye sisteem (debatte oor ’n gepaste term daarvoor eers daar gelaat) kon beskou as die ideale bestemming vir ’n skrywer wat graag sy werk na buite sy eie taal- en landsgrense wil sien migreer. As ’n skrywer só met ’n boek ’n deurbraak kan maak (literêre agente praat dikwels van ’n “breakthrough novel”), bou daardie skrywer ég kulturele kapitaal. Tans is dit so dat die internasionale uitgewersbedryf publikasie in Engels as visum tot verblyf in daardie domein sien. Engels is die eerste bestemming, the first port of call. Vanuit Suid-Afrika word dit dus ook as ’n rite of passage vir ’n skrywer gesien om sy of haar werk so gou moontlik ná verskyning van ’n boek in Engels vertaal te kry. Ander tale? Gesien teen Engels, is Afrikaans en Nederlands maar klein tale. Nederlands dien na my wete uiters selde as brugtaal vir Afrikaanse skrywers na ander tale. Ek het, terloops, ook byna nooit op verhoë in die buiteland (uitgesonderd nou verhoë in Suid-Afrika, Nederland of België) saam met ’n Nederlandstalige skrywer opgetree nie. Engels is die brugtaal, en die Engelse taal is die primêre valuta. Londen is die hoofstad van internasionale skrywerswisseling. Dít hoor mens dikwels, ten regte of onregte. Hierdie Anglo-Amerikaanse ruimte sal dalk – soos magsbalanse in die wêreld vervorm – oor 50 of 100 jaar na ’n ander ruimte skuif – wie weet? Amerika as empire sak weg. Ons sien die opkoms van die Ooste. Indië, wat ekonomies tans belangriker raak as China, se een ampstaal is Engels (Hindi is die ander), wat natuurlik weer Engels sal bevorder. Maar China ...

Onmiddellik wil ek egter twee opmerkings maak. Eerstens: Skeptisisme is in orde oor die ingeburgerde hiërargieë en magswanbalanse wat die kulturele wêreld oorheers. As skrywer in ’n marginale taal is jy jou altyd daarvan bewus. Dis dikwels baie subtiel aanwesig. Só sal na ’n Engelse Suid-Afrikaanse skrywer in die buiteland as “a South African writer” verwys word. As Afrikaanse skrywer sal jy egter as “an Afrikaans writer from South Africa” voorgestel word. Subtiele verskil, maar hiërargies. Google ook gerus “South African literature” – daar is selde, indien ooit, die bewustheid by Engelse literatore dat hul gebruik van die term “South African literature” uitsluitend, beperkend, en selfs verminderend is. Só verskraal dit natuurlik hul eie blik op die skryfwerk in die baie ánder tale buiten Engels in Suid-Afrika, en die ryk en komplekse lewensvorme wat dit onderlê. Dis ’n mank burgerskap van ’n beperkende Republiek van die Lettere. Kultureel verskralend. Onakkuraat en nie wetenskaplik nie.

Tweedens wil ek aandui dat die grense tussen tale wat in ons tyd nog moeisaam by wyse van (duur) vertaling oorgesteek moet word – die komplekse masjinerie van transaksies tussen uitgewers, skrywers en literêre agente, tussen universiteitsdepartemente en/of kultuurinstansies, kulturele kongresse, suilagtige literatuurstudie binne silotaaldepartemente, beperkte literêre sisteme (bv “Afrikaans-Nederlands” of “South African literature”), hierdie hele moeisame masjinerie wat kulturele wisselwerking fasiliteer – gewéldig, fundamenteel, gaan verander met die koms van meer gesofistikeerde groottaalmodelle. Dalk word als wat ons ken van die tafel af geveeg. Kunsmatige intelligensie, met ’n toekoms van blitsvinnige en gesofistikeerde, kultureel sensitiewe, idiomatiese en registerbewuste “masjien”-vertaling, wag om die draai – ek is daarvan oortuig. Dinge gaan dan makliker en goedkoper geskied. Eensklaps groter verstaanbaarheid, geldelik gesproke goedkoper begrip, meer wisselwerking. Wat gaan van daardie dapper en skaars spesie, literêre vertalers, word? Ek weet nie. Sekerlik sal daar “vertaalprompters” en “teksredakteurs” wees. Na my gevoel, ’n groot verlies. Ek moes daaraan dink, nou onlangs, met die teken van my kontrak met die Amhariese uitgewery wat 30 Nagte in Amsterdam in Oos-Afrika wil publiseer. Een van die kontrakklousules lui eksplisiet dat die uitgewery onderneem dat kunsmatige intelligensie nie vir die vertaling gebruik sal word nie. Dan vra jy jou af: Hoe lank sal só ’n mooi standpunt nog haalbaar wees, gegewe die natuur van die mens? Miskien kan jou studente dit debatteer, met inagneming van ons huidige konsepte van oorspronklikheid, kopiereg, kunstenaarskap, individuele talent, die skeppende genie, die eie stem, en so meer. Gaan als verander?

Maar wag, kom ons laat die bespiegeling en duimsuigery daar en keer terug na die huidige. Tans is dit bevrydend om buite die vir ’n Suid-Afrikaanse skrywer bekende Engelstalige wêreld ook jou werk in ’n ánder taal vertaal te sien. Grieks! Hebreeus! Russies! Vir my wonderlike verrassings. U verwys hier bo na die “wall of fame” – wanneer jy hier in Suid-Afrika by enige Exclusive Books-tak instap, kom jy te staan voor die muur van boeke waarby my meestersstudente in creative writing (ek praat van die oorgrote meerderheid Engelstalige studente oor baie jare by Rhodes en Kaapstad) hulself wil voeg. Hulle wil op dáárdie rak beland, by Margaret Atwood, Alice Monroe, Ben Okri en Salman Rushdie. Natuurlik is dit wonderlik as jy jou boek daar kan sien pryk en jy kommersieel gesproke in die eerste liga kan speel. Ek sien egter die gesprek tussen Afrikaans en ander kleiner tale (soos Nederlands) as ’n dapper verbreking van die kultuurkapitaalmag van Londen as literêre hoofstad van die wêreld. Glo my vry, ek is altyd meer opgewonde om te hoor dat een van my boeke in byvoorbeeld Lets of Hebreeus of Russies vertaal word as wanneer ek hoor ’n Engelse uitgewery stel belang. Laasgenoemde is ’n noodsaaklike paspoort vir internasionale reputasie, inderdaad, maar om in ’n taal anders as Engels vertaal te word, is meer opwindend; dit laat my kreatief voel. Die marge is immers altyd interessanter as die sentrum. Dis seker maar die kunstenaar se natuurlike aangetrokkenheid tot die marge; sy weerstand teen die sentrum.

Hierdie sentrum/marge-spanning vind jy natuurlik ook in eietydse beskrywings van literêre verkeer: die term The Global South, met sy implikasies van suid-suid-energieë byvoorbeeld, van eerder horisontaal kyk en ondersoek as om alewig vanuit die suide na die sentrum, noord, terug te skrywe. Bygesê, die idee van The Empire Writes Back hou steeds steek, naamlik om uit die perifere voormalige kolonies in Engels terug te skryf na die metropool, Londen, of vanuit die Nederlandse Antille in Nederlands terug na Amsterdam. Dalk is om Afrikaans te skrywe ’n groot en galmende antwoord – oor die ewenaar – op die taal Nederlands; immers is die vorming van Afrikaans uit ’n antikoloniale drif gebore; ’n vorm van aanpassing en inburgering in ’n nuwe kontinent, ’n verset met die tong, meestal kan-nie-anders-nie en onbepland, weliswaar organies en ter wille van oorlewing, spontaan, dikwels ook weens onbeholpenheid (Hooghollands praat in die Agterveld?), ander kere natuurlik meer bepland, maar tóg. En die resultaat is ’n tongval en ritme en woordeskat wat téén die metropool bie. Hierdie terugpraat sentrum toe in Frans vanuit Afrika, of Spaans vanuit Suid-Amerika, of Engels uit Indië, of Afrikaans vanuit Suid-Afrika, is ’n belangrike eietydse krag, en kultuurpolities belangrik.

Daar was in my jare egter ook ánder versoberinge wat op my gewag het. In die tyd van heelwat van my boeke se verskyning in Amsterdam het ek dikwels gevoel dat by resepsie van my werk, politiek swaarder weeg as literêre waardering. Hier was ’n ánder vertaalproses ter sprake: die skrywer as “vertaler”, as verduideliker, van die situasie in Suid-Afrika. My menings oor die politieke situasie in Suid-Afrika was toe – só was my ervaring – belangriker as die estetiese inhoud van die tekste. Toe Adriaan van Dis eendag terwyl ons verby die sterwende Lucebert se huis tussen die duine stap, my vra of enigiemand buite universiteitsdepartemente werklik in Suid-Afrika weet wie die digter Lucebert is, toe moes ek my kop skud, en toe vertel hy dat (as ek sy woorde reg onthou) iedereen in Amsterdam Breyten Breytenbach op straat herken, maar niemand koop sy boeke nie. Breytenbach was as politieke akteur meer op die mediavoorgrond as as kunstenaar. Tog, as ek nou terugkyk op resensies van my boeke wat in daardie tye in koerante en tydskrifte in die Nederlandse taalgebied verskyn het, was daar wél deeglike, uitgebreide en deurdagte resepsieverslae, met groot waardering vir my werk. Dit was eintlik maar net in talk shows op TV, radio-onderhoude en die swetterjoel interviews in koerante dat dit merendeels gegaan het oor die politiek en die situasie in die land. Nou ja, droef soos dit is om dit so te stel, was ek seker “gelukkig” om in daardie dae van benouende politiek in Europa te publiseer, met vuurwarm belangstelling in Afrikaanse skrywers weens die politieke situasie in die droewe land.

Ek het as jonger skrywer as my voorgangers die voorbrand daarvan beleef, as die eerste Suid-Afrikaanse skrywer in die spervuur ná die generasie van André P Brink, Breyten Breytenbach, Nadine Gordimer en JM Coetzee. Terwyl ek in 1991 in Nederlands met die roman De betoverde berg debuteer en dit in 1992 met die kortverhaalbundel De witte aap opgevolg het, het Riana Scheepers die volgende kortverhaalbundels publiseer: in 1994 Dulle Griet, daarna Onbevlekte ontvangenis (1995), De heidendochters juigen (1996), Die ding in die vuur (1997), Dochters van Afrika (1989) en ander. Sy het goeie aandag gekry, maar my gevoel was dat die blik op manlike romansiers toe meer intens was; ek mag verkeerd wees. Naas my bestendige reeks boeke beginnende in 1991 het dinge verander – Marlene van Niekerk het sewe jaar later, in 1998, arriveer met De vrouw die haar verrekijker had vergeten, en Antjie Krog het kort daarná, in 1999, haar stem bygevoeg met Om te kan asemhaal.

Laat ek hier iets byvoeg wat in vandag se klimaat teen my eie skrywersbeeld sal tel. Ek was ook, terugskouend gesien, “gelukkig” om in Nederland te publiseer op die nadraai van die era van die wit, manlike skrywer, veral die romansier. Toe die klimaat egter swaai, het dinge verander en het die koms van Marlene van Niekerk en Antjie Krog dus ná Breyten Breytenbach, André P Brink, JM Coetzee en hul junior, die jonger Etienne van Heerden, ’n noodsaaklike regstelling gebring op die sentrale posisie van manlike outeurs. Hierdie waarneming van my kan egter, moet ek byvoeg, met vrug skepties getoets word by wyse van verdere studie deur belangstellende studente – deur byvoorbeeld die frekwensie en aard van resepsieverslae van skrywers se werk te vergelyk. Maar destyds het my agent het aan my gesê: “With any new writer submitted to our offices, we don’t even ask the submitting publishers if she’s a woman. We accept that she is. We only ask: Does she look good on camera?” Deesdae, verstout ek my om te sê, is dit dus veral Suid-Afrikaanse vroue wat die aandag boei in die Nederlandse taalgebied.

Om by jou verdere vraag te kom: Wat belangstelling in die Nederlandse letterkunde in Suid-Afrika betref, was daar nooit juis energie buite die gefokusde kurrikula van universiteitsdepartemente nie. Wel het ek in 1972 op skool ’n Nederlandse boek voorgeskryf gehad, naamlik De kleine Rudolph van Aart van der Leeuw. ’n Vonk was ook ’n geskenk van ’n Nederlandse immigrant in distrik Cradock, kort ná my vader se dood in 1969. Sy naam was Juan Growar. Hy het pas daar in die Groot Visriviervallei by ’n buurplaas se dogter, Ronel van Rensburg, vlerk begin sleep, en het as verdwaalde Nederlander op ’n boerdery in die Karoo motors begin verkoop met as een van sy eerste klante my weduweemoeder. Naas die Peugeot 404 aan my moeder was daar, as bonus aan my, Jan Wolkers se pas verskene Turks fruit, waarmee die dapper immigrant pás onder die arm in Suid-Afrika se verre hinterland, die Oos-Karoo, in Cradock, arriveer het.

Op universiteit het ek gesit en luister na WEG Louw wat Kloos, Nijhoff, Holst, Perk en ander met ’n gedrae stem voordra tydens die bedompige, warm somersmiddae van die jare sewentig, met Afrika se sonbesies wat buite die lesingsaal se vensters sing en die studente wat swetend en tjoepstil sit en luister. Louw se voorlesings van die Tagtigers se pragtige sonnette het my as bloedjong eerstejaarstudent getref nes die film Woodstock of Jimi Hendrix my ’n dwarsklap gegee het – glo my vry, dit was ’n kulturele ingryp in my brose psige. Ek het gedink hulle – Perk en Kloos en dié snare – is baie cool. Daardie winter ná Louw se lesingreeks het ek met ’n Franse baret, geklee in ’n gewigtige, swart jas en begelei van ’n groot, swart en sielvolle labrador langs Stellenbosch se Eersterivier gewandel. My voete het die winterblare versteur; die reuk van die vars rivierpalmiet en water was in my neus. Die ban van die poësie en my komende groot digterskap was óp my. Die groot digterskap het toe nooit arriveer nie, en my liefde vir die Nederlandse letterkunde het versober na ’n besonderse waardering vir, benewens die poësie, ook die Nederlandse prosa. Om dus jare later van my agent in Londen, Carole Blake van die Blake Friedmann Literary Agency, te hoor dat Toorberg sy weg na Amsterdam sou vind, was ’n tuiskoms en groot vreugde.

’n Ander dosent wat Nederlandse poësie doseer het, was die literatuurhistorikus en monnikewerker JC Kannemeyer. Hy het later jare – tot sy vreugde – in die Adriaan van Dis-gedenkbed by ons aan huis in Grahamstad kon oorslaap. Later meer daaroor. Kannemeyer het ons voorgraadse studente deur die Middeleeue en die 17de eeu geneem, en die boeiende najaag van die u-figuur (wat ek soms dink ’n metabewuste jag na die ideale gedig is) in Achterberg se oeuvre ontsluit. Ek was baie geboei deur sy aanbod oor Lucebert se poësie. Die aanslag op taal. Die waardering vir poësie as diktaat van die onbewuste. Toe ek jare later, terwyl ek gasskrywer in die skrywersverblyf op die Spui in Amsterdam op besoek gaan by my ou vriend Koen Stork (wat as jong diplomaat aanwesig was by Rivonia toe Nelson Mandela destyds arresteer is voor sy jare lange gevangenisstraf), het ek in Stork se pragtige Amsterdamse huiskamer gestaan en oor die Amstel uitgestaar na die Stopera. ’n Lucebert-uitgawe op die boekrak het my oog gevang, en die naam Lucebert was die vonk, want ineens het die karakter Zan in 30 nagte in Amsterdam se stem in my ore opgekom – ’n verrassende en oorstelpende inval van wat ek Zanspeak noem; ’n “ontmoeting” met haar verwronge, intense taal, wat dan ook in die roman wat ek daardie nag op die Spui begin skryf het, neerslag gevind het. Dit was dus net daar die geboorte van een van my romans wat my die naaste aan my hart lê omdat dit so intens met my persoonlike mitologie werk.

Etienne Britz, ’n ander dosent in Afrikaans-Nederlands, het die Nederlandse prosa hanteer, en onder meer Max Havelaar se struktuur ontsluit. Die Middeleeue is verder ontsluit deur Rouston Gilfillan. Ondanks die Nederlandse warsheid aan Suid-Afrika in daardie dae het ’n ernstige WF Hermans op besoek gekom en ons toegespreek. Verder was die Nederlandse literatuur hoofsaaklik ’n gesprek tussen lotgenote, as ek dit so kan stel, ’n gedeelde liefde vir die Nederlandse literatuur onder literêre skrywers en bestuderende akademici, wat meestal sentimenteel was oor hul studiejare in Amsterdam. In daardie jare was oorsese reise nogals uitsonderlik en besonders, en was “Holland” vir my onbereikbaar ver. Maar later, in my aktiefste jare op die toneel, het dinge baie verander. Ek gaan nou heelwat name en instansies of verenigings noem, want ek dink dit is die soort ding wat jy met jou studente bestudeer wanneer julle kyk na wat jy “transnasionale wisselwerking” noem. Dis goed om dit te dokumenteer, dink ek.

Toe ek gereeld in Amsterdam publiseer het, het bekende digters in die Lae Lande, soos Herman de Coninck en Gerrit Komrij, meegedoen om die Afrikaanse letterkunde in die Nederlandse taalgebied bekend te stel. De Coninck het ook waardering vir my prosa gehad, en in promosiemateriaal oor my werk word sy opmerkings nog aangehaal, soveel jare ná sy dood. Aan prosakant was veral Adriaan van Dis aktief betrokke by kulturele wisseling. ’n Anekdote: Ek en Van Dis het byvoorbeeld agter ’n pilaar in die Paleis op De Dam gestaan en moppen uitruil om die spanning te verlig, want kort daarná moes ons Haar Majesteit Bea en prins Claus se hande skud – dit was ’n geleentheid ter viering van kulturele wisseling waar André Brink in pragtige Nederlands gepraat het. Ter voorbereiding op die ontmoeting met die koninklikes het ek en Robert Dorsman die vorige dag klerewinkels in Utrecht besoek, en alhoewel ek nie my swart jeans ter wille van die paleis wou prysgee nie, het ons tog ’n bepaalde indruk gemaak toe ons – met Robert in stropdas en ons albei in ’n netjiese colbertje – by Coen Stork se huis op die Amstel verbyloop waar hy die sypaadjie met ’n besem aan ‘t vee was en hy uitroep: “Maar julle lyk nes Jehovasgetuies! Waarheen is julle op pad?” In Grahamstad het ons ná Van Dis se verblyf by ons aan huis die gastekamer die Adriaan van Dis-kamer genoem, en vele Afrikaanse skrywers het daarna in dié beroemde bed geslaap. Van Dis was toe op sy hoogtepunt as TV-ster en skrywer; ’n mediafenomeen. Ek het saam met hom deur Amsterdam gewandel, en mense het letterlik gaan stilstaan om na hom te staar. Uitgewers soos Laurens van Krevelen, grootbaas van Meulenhoff, en die toe nog jeugdige Joost Nijsen het ’n groot rol gespeel. Laurens was goed bevriend met André P Brink en Breyten Breytenbach, en hy en sy kollegas Tilly Hermans en Maarten Asscher het my in Amsterdam verwelkom. Joost Nijsen is as ‘t ware aan Suid-Afrika bekendgestel toe hy in 1991 die Nederlandse kunstenaar en skrywer Henk van Woerden – wat ’n baie goeie vriend van my was – se romandebuut Moenie kyk nie uitgegee het by Nigh en Van Ditmar. Van Woerden, met sy agtergrond as jeugdige in Suid-Afrika voordat sy ouers terug is na Nederland, het ’n groot rol gespeel binne dit wat jy en jou studente bestudeer, naamlik die literêre sisteem Suid-Afrika / die Nederlande, die “tussengebied”. Met ons eerste ontmoeting, by een van sy boekbekendstellings, het hy my in die gehoor herken (ons het op daardie stadium nog nie voorheen ontmoet nie), na my gewys en gesê: “I see Etienne van Heerden is here today. We see eye to eye.” Hy het naamlik verneem dat ek, nes hy, net een oog het. Van Woerden het ook saam met my gedien op die redaksionele komitee wat ’n reeks klassieke Suid-Afrikaanse tekste in Nederlands laat vertaal het. Só het boeke van onder meer Olive Schreiner, Sol Plaatje, Etienne Leroux en AC Jordan in Nederlands in dié belangrike reeks verskyn. Ander figure wat ’n groter rol as ek gespeel het in die klassiekereeks was Vernie February (ek meen die reeks was sy breinkind), Suid-Afrikaner in exile en verbonde aan die Afrika-studiessentrum aan die Universiteit Leiden, vertaler Robert Dorsman, Kairos-chief Erik van den Bergh (wat De gast in Rondawel Wilhelmina van my commission en gepubliseer het, ’n verhaal wat mettertyd uitgegroei het tot die roman Kikoejoe). Van den Bergh het weekliks aan my – toe Suid-Afrika se posdienste nog gewerk het – vanaf Kairos ’n dik koevert vol koerantknipsels gestuur – inligting oor kultureel-politieke verwikkelinge in die Lae Lande. Só het resensies, nuusberigte, skrywersonderhoude, en so meer – ongeveer sestig, sewentig knipsels per week – hul weg oor die ewenaar gevind na my aan die Universiteite Rhodes en Kaapstad, en kon ek dit met belangstellende studente deel. Indien ek inligting oor spesifieke sake verlang het, het Van den Bergh aan die slag gegaan. Dit het, in die tyd voor die Web, vir my goed ingelig gehou oor Wes-Europa se ryk kultuurpolitieke lewe, parlementêre debatte, die skilderkuns en teater, die skrywerswêreld ... Ek is hom baie dankbaar daarvoor. Hy is trouens deesdae ’n gereelde bydraer tot my webwerf Voertaal, waar hy oor nuwe Nederlandstalige boeke skryf, en het deur die jare as navorsingsgenoot baie bygedra tot my romans. Terug na Joost Nijsen. Later het Nijsen nóg meer sentraal geword toe hy Uitgewery Podium stig en Antjie Krog, Breyten Breytenbach en later Ronelda Kamfer uitgee. Hy het onder meer ook 30 Nachten in Amsterdam en Klimtol by Podium publiseer.

Vernon of Vernie February het ek die eerste keer ontmoet by die beroemde Watervalberaad by die Victoria-waterval in Zimbabwe, toe ’n groep grootliks Afrikaanse skrywers in 1989 in die geheim die land uit is om die ANC in exile te ontmoet. Dit was riskant, en vyf jaar voor die 1994-wending. In 1990 is Suid-Afrikaners, en trouens die hele wêreld, natuurlik aangenaam verras toe president FW de Klerk aankondig dat Nelson Mandela vrygelaat sou word, met gepaardgaande opheffing van die verbod op die ANC. Daarna het February die vrymoedigheid gehad om in 1992 ’n simboliese eerste konferensie ná die opheffing van die omstrede kultuurboikot tussen Afrikaanse en Nederlandstalige akademici te reël. Die referate is in boekvorm gebundel en uitgegee as Taal en identiteit: Afrikaans & Nederlands. Die voordragte – gelewer in die imposante Pieterskerk in Leiden, ’n hele formele affêre – is van Suid-Afrikaanse kant deur onder meer my, my geliefde Universiteit van Kaapstad-kollega en mede-Cradocker Neville Alexander, Achmat Davids, Hein Willemse, Elize Botha en Fritz Ponelis gelewer. Aan Nederlandse kant was daar onder meer Maaike Meijer en Hans Heestermans. Daar was ook deelnemers uit Suriname, wat vir my interessant was, want ek het deur die jare aan Rhodes en die Universiteit van Kaapstad gereeld kursusse oor die literatuur van Suriname en die Nederlandse Antille aangebied – veral omdat daar soveel raakpunte in die samelewings en skryfwerk met Suid-Afrikaanse letterkunde is.

’n Ander belangrike figuur wat Suid-Afrika besoek het toe ander Nederlandse akademici nog versigtig was, was die Nijmeegse Hans Ester, wat reeds in die jare tagtig by ons aan huis in Zoeloeland op besoek was. Op ’n bloedwarm, subtropies-broeiende dag het hy by ons Zoeloelandse huis met die groen mamba wat in die bougainvillea by die stoepdeur gewoon het, opgedaag in ’n swart pak en stropdas. Dit was ongeveer 1986. In daardie tyd se akute politieke omgewing met al die gepaardgaande emosies en wedywering tussen die verskillende anti-apartheidsgroepe het Hans Ester opsy gestaan. Hy was sy eie man, en is deur vele as konserwatief beskou. Ek het hom egter altyd as gaaf, ingelig en beleefd ervaar; altyd geklee in die noukeurige pak en das van ons eerste ontmoeting in die dorpie tussen deinende groen suikerrietlande, vir my as jongeling ’n aardige Nederlandse heer. Hy was ook ’n goeie vriend van die vertaler Riet de Jong-Goossens.

Vertaler Robert Dorsman het deur die jare naamlik nie alleen as vertaler opgetree nie, maar as ’n soort impresario vir die skrywers wat hy vertaal. Só het hy met geesdrif gebou aan my en Antjie Krog se Nederlandstalige teenwoordigheid; hy het byvoorbeeld my Nederlandse joernalistieke werk versorg. Wat vertalings van Krog betref, is hy later jare bygestaan deur die digter Alfred Schaffer, met wie ek trouens toe hy nog ’n student was, bevriend geraak het. Ons het aangename tye in Amsterdam en Berlyn gehad en hy en die filmmaker Sherman de Jesus het my belangstelling in die literatuur van Suriname en die Nederlandse Antille aangemoedig. Ook het ek by verskillende geleenthede saam met skrywers uit daardie gebiede opgetree, en baie gemeenskaplike artistieke obsessies ontdek.

Benewens bogemelde belangrike individue was daar natuurlik ook die netwerk literêre geleenthede of feeste. Dit gee my die geleentheid om te verwys na ’n belangrike kulturele ambassadeur, Ingrid Glorie. Sy was een van die organiseerders van die reeks Lae Lande-feeste Festival voor Afrikaans (trouens, ek meen sy’t die mees onlangse Feeste self organiseer nadat Joris Cornelissen aanvanklik die projek in 2011 begin het), asook organiseerder van die vier Week van de Afrikaanse roman-geleenthede. Die eerste Festival voor Afrikaans was ’n heuglike affêre, gehou in die Tropemuseum in Amsterdam. Breyten Breytenbach het groot doeke uitgestal, en het saam met my, Marita van der Vyver, EKM Dido en vele ander skrywers opgetree. Ek was ook lid van een van Glorie se Week van de Afrikaanse roman-roadshows (met, saam met my, Kirby van der Merwe, Sonja Loots, Irma Joubert en Marita van der Vyver). Ek het Glorie die eerste keer in Leiden ontmoet by Vernie February se Pieterskerk-konferensie in 1991 en sy vertel in haar voordrag by die LitNet25 Skrywersberaad dat die ontmoeting in die geselskap van my vertaler op daardie stadium, Riet de Jong-Goossens, geskied het. Goossens wou met my vertaalprobleme met een van my tekste uitstryk en het Glorie saamgebring omdat Glorie as Nederlandssprekende toe reeds bekend was met die Afrikaanse taal. Later jare, toe ek departementshoof van Afrikaans en Nederlands by Rhodes was, het Glorie op besoek gekom om ’n lesing te lewer, nes, trouens, jy self as jong dosent uit Gent, Vernie February uit Leiden, as ek reg onthou ook Robert Dorsman, in sy geval om by die Grahamstad Kunstefees se Winterskool op te tree, asook Breyten Breytenbach uit Parys, my goeie vriend Eep Francken van die Universiteit Leiden, en ander rolspelers in die tussengebied. Herman de Coninck en Kristien Hemmerechts was by my in Grahamstad op besoek, asook, soos reeds vertel, Van Dis. Tesame met Robert Dorsman het die letterkundige Gitte Postel gekom, en hulle het met my my eerste onderhoud in ’n Nederlandse koerant, NRC Handelsblad gevoer, Robert nog onder ’n skuilnaam – waarom, weet ek nie. Ieder geval, Ingrid Glorie het haar harde werk om die Afrikaanse letterkunde in die Nederlandse taalgebied te promoveer oor baie jare volgehou en was ook een van die belangrike figure agter die stigting van Voertaal, die LitNet-susterswebwerf, bestuur deur LitNet, die webwerf waarin hierdie onderhawige gesprek tussen jou en my verskyn.

Daar was ook, herinner ek my, die interessante toer georganiseer deur die Nederlandse Taalunie na Nederland en België, waar ons onder meer jou stad, Gent, maar ook baie ander sentra besoek het. Saam met my op die toerbus was onder meer die wonderbaarlike romansier en digter Wilma Stockenström, en ook Marlene van Niekerk, Ena Jansen, my kleinniggie, digter en dramaturg Peter Snyders en Marita van der Vyver. Oor hierdie dinge vertel Glorie uitgebreid in haar LitNet25-beraadstuk, op LitNet gepubliseer.

Vir my het dit gevoel of stede soos Utrecht, Amsterdam, Den Haag, Antwerpen en so meer gegis het van borrelende Nederlandse drif vir boeke en literatuur; dit was die hoogtepunt, sekerlik, van die grafosfeer, die era van Gutenberg en die stiplees van gelaagde tekste, lank voor die groot digitale wending met alles wat dit meegebring het, by name veral die opkoms van die glasskerm, die gevolglike effek op die gedrukte boek en die aandagspan van die lesende mens. Te midde van daardie energieë het ek byvoorbeeld ’n paar keer in “Komt vanavond met verhalen” in Utrecht opgetree; een lang nag van voorlesings en baie wyn tesame met onder meer Hugo Claus, Adriaan van Dis en Albert Helman. Vir my ’n ervaring om as jong skrywer sulke figure mee te maak. Ton van de Langkruis, en later Judith Uyterlinde, se jaarlikse groot fees, Winternachten, waarheen wêreldskrywers na Den Haag gebring is, het ’n soort kanoniserende rol gespeel. Ek het, meen ek, by drie van hierdie feeste opgetree: een keer saam met ’n jong swart skrywer wat ek as Rhodes-dosent destyds onder die aandag van Annari van der Merwe van Uitgewery Kwela gebring het nadat hy homself skaam, manuskrip van sy eerste boek onder die arm, aan my in my kantoor op Grahamstad kom voorstel het. Van der Merwe het kort daarná Sello Duiker se eerste boek, Thirteen cents (2000), uitgegee. Ek het hom Amsterdam gaan wys, en hy het ’n goeie vriend geword, maar ongelukkig jare later selfdood gepleeg; erg verdrietig vir my. Hy was ’n fyn man. Dieselfde organisasie – Winternachten – het my ook meerdere kere na ander, kleiner geleenthede genooi. Ek was ook, by wyse van nóg ’n voorbeeld, op toer deur België met Behoud de Begeerte, ’n jeugdige, interessante en energieke outfit wat met ’n bussie vol skrywers heerlik opwindend alle snelheidsbeperkings geïgnoreer het terwyl ons deur Vlaandere jaag van optrede na optrede.

Ek het ook ander skrywers ontmoet; het onder meer ’n ete met ’n gereserveerde en uitgevatte Harry Mulisch digby sy huis in Amsterdam genuttig (darem sonder sy worshonde), ’n borrel saam met Remco Campert geniet, Arnon Grunberg in Amsterdam ontmoet en hom toe daarna, toe ek al in Stellenbosch gewoon het, ook in Stellenbosch op besoek gehad. Ek het goeie vriende geraak met die digter en vertaler Jan van den Haar, en só was daar heelwat ander skrywers en akademici, soos Ludo Teeuwen, Margreet de Lange en Redbad Fokkema, om maar drie name te noem. Wêrelde het ons egter geskei. Ek was definitief “de witte aap”, om die boektitel van my Meulenhoff-kortverhaalbundel te gebruik! Maar juis weens die verskillende ervaringswêrelde was die kontak en vriendskappe uiters leersaam en stimulerend. Dit was ’n hoogs opwindende tyd, met nogals bewuste politieke posisionering – só sou ek in daardie jare byvoorbeeld nooit voet sit in ’n Suid-Afrikaanse ambassade nie, en was ek nogals in 1991 geskok toe Elize Botha, die Pretoriase literator, in Leiden by Vernie Februarie se simboliese Taal en Identiteit-kongres adellik afgelewer word deur ’n groot, swart motor van die Suid-Afrikaanse ambassade, kompleet met Suid-Afrikaanse vlaggie op die enjinkap. Dit was drie jaar voor die Wending in 1994. Ook het ek deugdelik my afstand probeer hou van die Zuid-Afrika Instituut op die Keizersgracht – die boeke-werp-in-die-grag-insident van die anti-apartheidstryders was nog vars in die geheue en die ZA Instituut is deur baie ondersteuners van die anti-apartheidsorganisasies as verdag beskou. Ironies is dat hulle in 1996 waarskynlik juis my lesingreeks aan die Universiteit van Amsterdam, op uitnodiging van Hans Ester en Abraham H de Vries, georganiseer het. Maar nou ja, dit was die era van dophou van die flanke; seker nie veel anders as vandag nie, dalk darem milder as deesdae. Later jare sou juis ZA Huis saam met my, Ingrid Glorie, Menán van Heerden en veral Guido van den Berg (van ZA Huis) LitNet se susterswebwerf, www.voertaal.nu, stig. Só draai die tye, en dis goed so. Daar is nou ’n nuwe direkteur daar op die Keizersgracht ná ’n vorige aanstelling wat Guido van den Berg opgevolg het, en die nuwe aanstelling bring volgens alle getuienis nuwe energie. Ek is bly daaroor, ook dat Naspers ZA Huis restoureer en die argiewe behoorlik geïnstalleer het. Ek het die projek destyds geesdriftig beaam. Ek het dan ook ná die restourasieproses die inwyding bygewoon en was saam met almal blymoedig.

Maar terug na ons tema: Dit was dus ’n tyd van gisting, beroering, opwinding, ideologiese voetwerk en dikwels onnodige politieke rusies. By al die mense en geleenthede, die borrels, interviews en optredes was dit ook nogals die era van bloemlesings. Uitgewerye het destyds graag skrywers van oor die wêreld binne een band gebundel, en dit het jou as skrywer die geleentheid gegee om in geselskap groter as jou eie te wees. Só het Nederlands as taal my dus – baie meer as Frans, Engels of Duits byvoorbeeld, waar ek ook dikwels in bloemlesings publiseer het – in staat gestel om saam met internasionale skrywers van oraloor te wees – altyd maar, soos reeds gesê, met belangriker talente as ek self. In Naar Afrika (1998) kon ek naas Wole Soyinka, Chinua Achebe, Ben Okri, Adriaan van Dis, Breyten Breytenbach, Bessie Head, Mineke Schipper en Connie Braam publiseer. “Alle auteurs in deze bundel hebben een speciale band met Afrika,” staan op die agterblad. Vir my ’n groot eer. In Zij lagen by nacht in het veld, winterharde vertellingen, saamgestel deur my Utrechtse vriend Ed van Eeden (1997), kon ek publiseer naas onder meer Herman Brusselmans, Kader Abdolah (saam met wie ek deur die jare heerlike tye deurgebring het), Arthur Japin, Manon Uphoff en andere. Vir my as hondeliefhebber was De hond in die boekenkast, pragtig in 1992 deur Meulenhoff uitgegee, ’n goeie tuiste vir my verhaal ‘De dolle hond’, waaroor ek tydens die Watervalberaad met die ANC in 1989 eenkant geroep is na ’n hoekie in die kroeg om met die Suid-Afrikaanse struggledigter Jeremy Cronin en ’n eerder naamlose Afrikaanse literator (wat intussen van die toneel verdwyn het) in gesprek te tree. Aan my is verduidelik it’s all very well dat die verhaal se bruin werkersfamilie wat verlore en honger agterop ’n donkiewaentjie deur die Karoo ry nadat die vader afgedank en van die boerdery verjaag is, by ’n verlate plaaswoning aankom en daar kos aantref, maar dis eenvoudig nie goed genoeg nie. Daar moet, ten slotte in die storie, liefs ook die aanduiding wees dat die boerdery húlle s’n word. Ek moes verder gaan, gróndiger wees, en met my verbeelding ’n alternatiewe toekoms oor grondbesit moontlik maak. Hoe dit ook al sy, agterop De hond in de boekenkast word gesê dat die boek “roerende blijken van liefde voor hen die een honds bestaan leiden” bevat, en wel in verhale deur, vir my, uitgelese geselskap – Ethel Portnoy, Roald Dahl, Gabriel García Márquez, Rudy Kousbroek, JMA Biesheuvel en vele ander. Ook weer ’n boek vir ’n student wat in tersaaklike teorie belangstel, dié boek oor diere. Prachtig weer verhalen laat my in gesprek tree met Isaak Babel, Michel Tournier, Peter Hoeg, Douglas Coupland, Gabriel García Márquez, Lisa St Aubin de Terán en ander. In O wye en droewe land (1994) word nie verhale nie, maar dié keer Afrikaanse gedigte byeengebring deur Adriaan van Dis en Robert Dorsman as redakteurs. Naas my eie werk is daar ’n hele reeks digters, van usual suspects DJ Opperman en NP Van Wyk Louw tot Clinton du Plessis, Antjie Krog, Gert Vlok Nel, Essop Patel, Adam Small, Sheila Cussons en soveel ander. Heerlijk weer verhalen (1995) bundel my verhaal ‘The big apple’, wat kort daarvóór in de Volkskrant, of dalk was dit NRC Handelsblad, verskyn het – ieder geval, in ’n Nederlandse koerant, maar nooit in Suid-Afrika nie – saam met stories van Ethel Portnoy, Carla Bogaards, Javier Marías, Yukio Mishima, Gerrit Jan van der Duim, Anton Haakman, weer eens Gabriel García Márquez en ’n klomp ander. In Oost West – verhalen uit de wereldliteratuur (1991) sluit by my aan Rosetta Loy, Max Frisch, Amos Oz, Junichiro Tanizaki, en vele ander sprankelende name – getuienis van Nederlandssprekendes se drif om hul taal te laat uitdy met skryfwerk van oor die hele aardbol en skrywers van oor die hele wêreld in staat te stel om in gesprek met mekaar te tree. My verhaal ‘De schreeuw’, nooit as verhaal in Suid-Afrika gepubliseer nie, verskyn in 1998 in ’n interessante boek – Antwerpen centraal, een stad in negen verhalen. Saam met my verken Monika van Paemel, Koen Peeters, Eddy van Vliet, Kristien Hemmerechts en ander die Belgiese hawestad. ’n Pragtige boek, in groot formaat in 1996 uitgegee, is De vrijheid verteld, verhalen en gedichten voor Amnesty International. Van my verskyn ‘De bisschop en de stier’, ’n verhaal oor die begrafnis van die Cradock Vier, vier jong aktiviste wat in die apartheidstyd deur die veiligheidspolisie in die Oos-Kaap vermoor is en wat met die Cradock Vier-monument in Cradock gehuldig word, ’n monument wat ongelukkig, soos dit maar tans gaan, soms uitmekaarval en ook onder die hande van metaalstropers en gewoonweg vandale deurloop. Ander skrywers sluit in Julio Cortázar, Marcel Kurpershoek, Breyten Breytenbach, Anna Achmatova, Adriaan van Dis, Primo Levi, Gunter Gräss, Fleur Bourgonje en Lieve Joris. Op die agterblad: “Nog nooit in de geschiedenis van de literatuur is er zoveel in en over onvrijheid geschreven als in de twintigste eeuw” – en ek is trots om my stem daarby toegevoeg te sien. Gelukkig maar vir my – omdat ek myself as ’n swak digter beskou – word van my poësie ook opgeneem in Gerrit Komrij se bekende De Afrikaanse poëzie in 1000 en enige gedichten (1999). Dis ’n baksteen van ’n bloemlesing, en die resultaat van monnikewerk. ’n Eer vir ons klein literatuur dat ’n buitelander soveel moeite doen en tyd gee om ons poësienalatenskap deur te werk. Laastens kon ek ook my verhaal “Gifkaroo” publiseer in Peter Liebrechts, Olf Praamstra en Wium van Zyl (redakteurs) se Zo ver & zo dichtbij. Literaire betrekkingen tussen Nederland en Zuid-Afrika (2013).

Wat die merkbaar destydse ontploffende industrie van bloemlesings by uitgewerye soos Meulenhoff betref, het ek iets gelees wat vir jou en jou studente met jul belangstelling in literêre produksie- en resepsieprosesse binne die transnasionale domein dalk interessant sal wees. Die artikel ‘The generational factor in twentieth-century trade book publishing: The case of Meulenhoff, Amsterdam’ is deur Frank de Glas in die akademiese joernaal Stilet (Jg xx:2, September 2008) gepubliseer, en bekyk die uitgeebeleid van Meulenhoff in die periode 1906–2000 na aanleiding van onder meer Pierre Bourdieu se teorie oor kulturele produksie. “Generational” verwys hier na die opvolging deur ’n nuwe uitgewer by die aftrede of bedanking van ’n vorige, maar ook die hantering deur so ’n groot uitgewershuis van wat ek die onafwendbare noem, naamlik die terugsak van ’n ouer generasie skrywers in die aangesig van nuwe, opkomende talente. Dit geskied altyd binne ’n bepaalde kultureel-ekonomiese konteks – politiek, lesersmake wat verander, geopolitieke skuiwe en so meer (De Glas noem ook die uitbreiding van die term literatuur, wat mettertyd produksiekategorieë begin insluit het wat vroeër nie as literêr beskou is nie) – en so ’n uitgewer moet dan sekere ouer skrywers eenkant skuif ter wille van die inbring van nuwe skrywers. Die voortdurende taktiese bou van fondslyste, beïnvloed deur die faktore wat ek aan die begin van hierdie gesprek hier bo noem, is dus ter sprake. Ons praat van materiële maar veral simboliese produksie, ook bestuursregimes en die swaai van uitgewerspraktyke. Een voorbeeld daarvan: In die ou dae was dit uitgewers se gewoonte gewees om ná die verskyning van ’n boek die resepsie daarvan oor te laat aan joernaliste, resensente en akademici. Maar mettertyd het dinge verander en het uitgewerye eerder ’n aktiewe inset begin lewer om deur middel van bemarkingstrategieë skrywersloopbane te bou en boeke as produkte te promoveer. Mens dink aan, in ons eie tyd, die manier waarop uitgewers dikwels sogenaamde smaakmakers of influencers voed. Ek moet ook – die kwessie van generasieopvolging in gedagte – daaraan dink dat my ouer kollega en vriend André P Brink dit dalk nie te maklik gehad het toe ek daar onder Laurens van Krevelen van Meulenhoff se vlerk inskuif nie. Dit is die gang van die tyd. Onder meer het Adriaan van Dis in die tyd van my debuut in die Lae Lande ’n keer direk aan my gesê, met ’n knowing look: “Breyten Breytenbach beskou jou as konkurrent in Nederland.” Nou ja, intussen het ek ook sulke veranderinge aan eie lyf beleef, nie waar nie? Ieder geval, die praktyk van bloemlesings is ’n tipiese voorbeeld van hoe uitgewers fondslyste bou en hul lyste binne ’n bepaalde tyd promoveer.

Bostaande bevestig maar net die belangrike rol wat produksie- en resepsieprosesse in die letterkunde speel, iets wat dikwels verwaarloos word soos die akademiese aandag eerder uitgaan na boeiende teorieë wat tekste ontsluit. Na my wete is byvoorbeeld die bepalende rol van literêre agente in die migrasie van Afrikaanse tekste na die Nederlandse taalgebied nog nie na behore ontleed nie – of is dit? Dis dalk ’n ietwat ontoeganklike kommersiële terrein, met uiteraard vertroulike korrespondensie tussen skrywers, agente en uitgewers, asook instansies wat boekproduksie fasiliteer, soos produksiefondse of, byvoorbeeld, Pen Afrikaans se vertaalfonds wat in my geval tans die Italiaanse vertaling van Die swye van Mario Salviati finansier, iets waaroor ek baie dankbaar is. Dit is ’n vrugbare ondersoekterrein, meen ek, hierdie onderbou van die letterkunde.

Ook deel van die produksie- en resepsieprosesse is byvoorbeeld die rol van skrywersverblywe, ruimtes wat ’n skrywer in staat stel om in ’n nuwe omgewing nuwe werk te produseer. Só was ek by twee wonderlike geleenthede die inwonende skrywer in die skrywersresidensie op die Spui in Amsterdam. Dit was iedere keer lang verblywe in daardie pragtige woonstel bo Boekhandel Anthaneum en in my skrywersloopbaan twee van die vrugbaarste periodes, vergelykbaar met my tyd by die International Writing Program aan die Universiteit van Iowa, waar ek oor ’n tydperk van drie maande saam met ongeveer vyftig skrywers van oor die hele wêreld kon woon en Amerika deurreis. Ek was Kris van der Poel destyds ook baie dankbaar vir die Inwonende Skrywerskap aan die Universiteit van Antwerpen en kon ook lank woon op die eiland Sylt, noord van Hamburg in Duitsland, in ’n skrywersverblyf daar.

Natuurlik het ek ook deur die jare in Nederlandstalige literêre joernale en tydskrifte akademiese en ander besinnende werk publiseer. ’n Besonderse geleentheid was ’n staande uitnodiging van die destydse kulturele redaksie van NRC Handelsblad om lang verslae vanuit Suid-Afrika te skrywe – onder meer oor die Zimbabwe Book Fair in Harare en die eerste Nasionale Kunstefees in Grahamstad ná 1994, asook ander sake, terwyl ek ook in de Volkskrant oor politieke aangeleenthede geskryf het. Dit was interessante oefeninge, om só by wyse van joernalistieke artikels my bellettristiese werk te vergesel. In die algemeen was dit uitbundige tye om daardie jare in Amsterdam of Antwerpen aan te kom, te arriveer vanuit ’n benepe polities knellende Suid-Afrika met sy sensuurstelsel, en my by aankoms te haas na die naaste boekwinkel, waar ek my verdiep het in De Morgen, De standaard der letteren, De Groene Amsterdammer, De Gids, Elsevier, NRC Handelsblad, de Volkskrant – noem maar op. In daardie voordigitale jare, lank voor sosiale media, al daardie wonderlike stapels papier met knetterende inhoud! Dit was ’n rykdom wat ek – uitgesonderd Kairos se knipsels – nie op daardie stadium in Suid-Afrika geken het nie. Dit was als die vrugte van die hoogbloei van die grafosfeer, met sy gelaagde aanbieding wat kompleksiteit en dissidensie en teëpraat en skunnige menings gevier het. Die kulturele crucible het floreer op vervreemding en uitdaging en die deurbreking van taboes – niks van vandag se kleinserigheid, deug en slagoffermentaliteite nie. Jy moes aanvaar die kulturele ruimte wemel kompromisloos van menings, en meestal sal jy ontken en selfs beledig voel, veral – ja, dit ook – as wit, manlike en heteroseksuele Afrikaanse skrywer. Soms lyk dit vir my, ondanks die demokratisering wat die internet gebring het, of dit net te gewoon, besadig en veilig raak. Mens wil vra, nes Roy Campbell destyds oor die Engelstalige Suid-Afrikaanse literatuur gevra het: “Where is the bloody horse?” En daarmee verwys ek nie na bitsige sosialemediakommentare of die uitryg van verwondings nie, maar eerder driftige, ernstige debat.

Yves: Gebeente (2024), verschenen in het jaar dat je zeventig bent geworden, is het vervolg op Toorberg. Vanwaar die vervolgroman? Zijn er concrete plannen voor een Nederlandse vertaling? Heb je je trouwens ooit gewaagd aan zelfvertaling, zoals Eben Venter, S.J. Naudé en André P. Brink werk van eigen hand hebben geschreven in het Afrikaans en het Engels?

Etienne: Dit was vir my interessant om weer eens ’n landdros of magistraat na ’n afgeleë plek diep in die hartland te bring om oor ’n saak te beslis, hoofsaaklik natuurlik omdat die Suid-Afrika van 1986, toe Toorberg verskyn het, so anders was as die huidige Suid-Afrika waarin Gebeente afspeel, ongeveer 2024 of later. Die hele wêreld het intussen, veertig jaar later, meer kompleks geword, nie waar nie? Ek wou dus die duidelik gemarkeerde stryd van Toorberg versus die baie meer komplekse epistemologiese skuiwe van ons huidige tyd wat Gebeente dokumenteer, vergelyk – natuurlik eerstens die regsfilosofiese aspekte wat in Gebeente baie verder gedryf word as wat dit destyds in Toorberg die geval was, iets ten opsigte waarvan baie regsgeleerdes ná die verskuiwing van Gebeente gunstige opmerkings teenoor my gemaak het, verwysende na hul daaglikse ervaring in die howe en in die praktyk. Trouens, Willem Krog, ’n regspraktisyn en die broer van Antjie Krog, het reeds as so ’n eerste lopie ’n interessante artikel op LitNet daaroor geskryf. Ek het dus gevoel dat die juridiese vraag ’n goeie lens is om neerslag te gee aan die polities-filosofiese wroeginge van ons tyd – nie die minste nie, opvattinge oor grondeienaarskap, maar ook verder, want ek wou ’n blik gee op méér – naamlik ’n grondige epistemologiese opweeg van kennis, hóé ons weet en wát ons weet – ’n proses waarin een van die karakters in Gebeente, ’n hoogleraar in sterrekunde van Utrecht wat na die Karoo kom om die Oorgang van Venus te bekyk, sentraal staan. Dis vir my asof Gebeente dieper dring as Toorberg, en daarom ’n meer komplekse roman word. Vir my is dit ’n belangriker roman as Toorberg, alhoewel ek begryp dat Toorberg ’n gewilder teks is. Wat jou vraag na selfvertaling betref: Alhoewel my moeder Engelssprekend was, het Engels my nooit gelok as taal waarin ek wil skryf nie. Ek het ’n keer ’n kort lopie geneem en die eerste hoofstuk van my roman Asbesmiddag begin vertaal, maar wou eerder met ’n nuwe roman begin! Laat ek eerder die Engels oorlaat aan wonderlike vertalers soos dié wat my werk al vertaal het, soos Isobel Dixon, Michiel Heyns, Leon de Kock en Malcolm Hacksley.

Yves: In de inleidende beschouwing refereer ik een paar keer aan het essay in De Gids dat als literair statement, in de betekenis van een esthetische zelfpositionering, kan worden gelezen. In hoeverre sta je als auteur nog altijd achter de stellingname of dus de poëticaal-esthetische en politiek-ideologische visie die ten grondslag ligt aan de beschouwing? Het literatuurbedrijf in Afrikaans heeft sindsdien een aanzienlijke transitie doorgemaakt, om niet te spreken over een grondverschuiving. Hoe beschouw jij recente ontwikkelingen in Afrikaans met een literatuur die zowel etnisch-cultureel als maatschappelijk een grotere diversiteit laat zien dan toen jij ruim veertig jaar geleden jouw literaire debuut maakte (in het begin van de jaren tachtig), nog onder de racistische dictatuur van apartheid waartegen je je in het werk categoriek hebt verzet?

Etienne: Ek het onlangs teen die lêers van my argief op Stellenbosch (byna 600 groot bokslêers vir die berging van A4-formaat-papier) afgeloop en tot my verrassing afgekom op ’n lêer met die boeiende titel Ontkleedans in Berlyn. Toe ek dit uit die rak trek, vind ek daarbinne ’n manuskrip, ’n dag-tot-dag-verslag van ’n twee maande lange verblyf in Wes-Europa in 1996 toe ek aan die Universiteit van Utrecht en Antwerpen verbonde was, met verpligtinge ook by ander universiteite en sentra. Ek het hoofsaaklik met my gesin in Utrecht en Antwerpen gewoon, met byna daagliks intense deelname aan die literêre circuit. Ek moes ook vir optredes na Berlyn en Wene afreis.

Hierdie verblyf was vir ons as gesin baie soos my inwoonskap destyds by die Universiteit van Leiden, toe ons drie maande op die Binnenweg aan die Amstel buite Ouderkerk-aan-de-Amstel op ’n kleinhoewe gewoon het – ook ’n tyd van groei en verrassings. My ander lang verblywe in Amsterdam was vir die twee lang skrywersresidensieverblywe aan die Spui in Amsterdam, en dan, versprei deur die jare, maand lange verblywe in spesifiek Amsterdam vir konsultasiewerk. Dan was daar natuurlik baie ander korter besoeke aan Amsterdam en ander stede in Nederland en België, altyd maar vir werk, selde vir gewone vakansie. Dis jammer!

Jy het hier bo verwys na wat mens seker as ’n artistieke stellinginname kan beskou, naamlik my De Gids-essay “Die skrywer as historiograaf”, wat terloops ook een van die Verwey-lesings was wat ek as eerste inwonende skrywer uit Afrika aan die Universiteit van Leiden moes lewer. Dit was een van drie openbare lesings, “Die skrywers as historiograaf”, “Die skrywer as getuie” (oor reportage, New Journalism, faksie, en so meer), en “Die skrywer as misdadiger”, ’n ondersoek na skepping as fundamenteel oortredende handeling; ’n vervreemdende daad wat ingaan teen konvensie, die gewoonte, die gevestigde. Net “Die skrywer as misdadiger” is gepubliseer, en die ander twee lê iewers in die argieflêers. “Die skrywer as historiograaf” het onder meer gehandel oor die fiksieskrywer as kontrahistorikus, as iemand wat al skrywend en fabulerend selfbewus omgaan met sy optekening van die gebeure van die verlede.

Tydens my reis in 1996 het ek in my lesingaanbiedings probeer aandui dat die postmodernisme in Suid-Afrika ’n baie betrokke postmodernisme was (iets wat ek uitvoerig behandel in my boek Postmodernisme en prosa), waar die tegnieke van die postmodernisme gebruik word om mag te ondermyn en vrae te vra rondom mag en agentskap en die verhouding tussen taal en werklikheid. Dit was ’n idee wat destyds baie ánders was as die opvatting van die postmodernisme wat ek onder my Nederlandstalige studente aangetref het. Vir hulle was die postmodernisme ’n speelse, anything goes-kunsvorm; iets frivoleus. Daar was dus nie altyd meelewing met my idees nie, maar in Utrecht het ek instemmende bywoners van my seminare gehad in die persone van Douwe Fokkema, hoogleraar in vergelykende literatuurstudie aan die Universiteit van Utrecht en China-kenner, en sy partner, die Vrije Universiteit-teoretikus Elrud Ibsch. Fokkema het hom terloops ook verdiep in ’n studie van Mandaryns en van China as sodanig, wat ek destyds ongelukkig nie met hom opgeneem het nie, want dit was voor my eie reise na China, reise wat in Die wêreld van Charlie Oeng en Die biblioteek aan die einde van die wêreld beslag gekry het. ’n Man met visie, dus. Veral Elrud Ibsch se akademiese navorsing het aan my sterk rugsteun in die Lae Lande gegee. Ons het ná my lesings heerlike gesprekke in Polmanshuis gehad, onder meer saam met Redbad Fokkema. In Suid-Afrika was daar natuurlik David Attwell, wat later hoogleraar aan die Universiteit van York was, wat met sy boek JM Coetzee and the politics of writing belangrike werk in hierdie verband gedoen het.

Tydens die 1996-reis was Suid-Afrika nog deeglik op die radar, en ek moes byvoorbeeld die ANC-politikus en toe pas aangestelde grondwetlike regter Albie Sachs se koreferent wees in Amsterdam tydens ’n openbare gesprek oor die wenslikste taalbedeling in Suid-Afrika. Sachs was natuurlik ’n ANC-aktivis en het jare vroeër in ’n bomaanslag op sy lewe sy arm verloor toe hy, as banneling in Mosambiek, ’n belangrike antiregeringstem was. Tydens daardie maande in Europa het ek meerdere onderhoude gegee, wat deeglik opgeteken is in dagblaaie en ander joernale, en in dié onderhoude het ek my gekwyt van dieselfde idees wat ek in daardie essay in De Gids gepropageer het. Met die deurlees van die essay het ek nie juis groot rede om my daarvan te distansieer en dit ’n jeugsonde te noem nie, behalwe dat ’n beter teoretikus en skrywer beter sou kon geskryf het!

Jy vra na my gevoel oor groot verskuiwings in die Afrikaanse literatuur, en eintlik het ek al hier bo implisiet daarna verwys. Daar is klein dinge, soos die vir my verrassende gewoonte van skrywers om op sosiale media resensente van hul boeke te bedank vir ’n resensie. Ek kom uit ’n ander era, waar so iets taboe was. Jy hou jou afstand. Dit is noodsaaklik vir die checks and balances van die literêre bedryf, waar versigtige protokolle aan die orde was. Iets anders: Ek herinner my nou aan die tyd toe Brekfis met vier (1981), wat ek uitgegee het toe ek nog student was, verskyn het. Ek het toe gevoel dat ná Adam Small geen digter uit die bruin gemeenskap na vore getree het nie. Daar was in daardie tyd ook die groot herrie rondom ’n Kaapse uitgewer wat verwys het na die poësie wat in daardie dae deur digters uit die bruin gemeenskap aan uitgewers voorgelê is as “sonbesiepoësie”. Die idee was dat hulle net een noot sing, net één klank voortbring, skrynend en klaerig en vervelig, alewig die politiek, en dis waarom hulle nie gepubliseer word deur hoofstroomuitgewers nie. Ek het gevoel dat dit onregverdig is en begin rondvra, en uiteindelik op die grapevine gehoor van die dramaturg van Athlone, Kaapstad, ene Peter Snyders, en hom gaan opsoek. Ek het gehoor dat hy ook gedigte skrywe, en wel in Kaaps. Dit was die begin van ’n mooi vriendskap en Snyders het in Brekfis met vier naas my, Daniel Hugo en André Letoit (die latere André le Roux du Toit en deesdae bekend as Koos Kombuis) verskyn. Dit was my Uitgewery Skoppensboer se enigste boekie! Snyders se gedigte is goed ontvang en hy het later ook individueel gepubliseer. Maar die stilte was steeds daar. Op ’n stadium was daar die prosateurs Kirby van der Merwe en EKM Dido, maar ná hulle weer, na my gevoel, nie veel ander nie. Daar was toe byna ’n benoudheid by uitgewers, wat ná die uitspraak oor sonbesiepoësie nou intussen meer bedag geraak het op nuwe stemme uit die bruin gemeenskap. Tye het verander, die ou regime het meegegee – waar was Afrikaans se nuwe stemme? Maar skielik, in die jare daarna, tot in ons huidige tyd, is daar die ryk bydrae van skrywers uit – om die bekende term te gebruik – die voorheen benadeelde Afrikaanse gemeenskap. Dit is ’n geweldig belangrike bydrae. Ek onthou helder, terloops, hoedat ons in ’n straat in Bellville-Suid – ’n sogenaamde bruin gebied – sou ontmoet, in ander motors klim, deur die strate jaag en op ons spore omdraai en weer diékant toe ry om enige moontlike agtervolging af te skud, en dan op ’n stil Saterdagmiddag-skoolgrond in ’n skoolsaal iewers in Goodwood een van Snyders se dramas opgevoer sien. Voor ’n klein, klandestiene gehoor. Dalk ’n bietjie dramaties, maar aaklige dinge het tóg gebeur.

Een klein illustrasie van daardie tyd, en dit ter afsluiting: As inwonende skrywer met lesingverpligtinge by die Universiteit van Antwerpen, met Kris van de Poel as my gasvrou, het ek en my gesin in Antwerpen in die dakwoonstel van ’n villa tussen bome gewoon. Saans het ons geluister na die aandgesang van voëls in die nabygeleë Nagtegaalpark. Dit terwyl daar ver in ons land, in Suid-Afrika, onbereikbaar ver (in die tyd voor die internet geredelik op gang gekom en publikasies aanlyn beskikbaar was), die nuwe Grondwet in die finale gespanne fase van onderhandeling was. Soggens – luidens ’n dagboeknota van my vrou Kaia – het ek vroeg uit die bed geval, die bus na die naaste kafee gehaal en elke moontlike koerant gaan koop, bleek teruggekom en dan haastig deur die koerantbladsye geblaai om agter te kom wát in ons geboorteland aan die gebeur is. Dinge was op ’n mespunt. Gaan als uitmekaarbars en gaan grootskaalse geweld die land verswelg terwyl ek, onwaarskynlik, onmoontlik om daaraan te dink, in Antwerpen na die onskuldige gesigte van Vlaamse studente staan en kyk en ná die seminaar wat ons noem slap tjips en mossels op die Groentemark eet?

Ons was die aand in die geselskap van onder meer Tom Lanoye, Kris van de Poel en Kristien Hemmerechts (en dalk ook Herman de Coninck) en ander Belge druk aan die kuier toe ’n Belgiese joernalis die kamer binnebars met ’n Sapa Reuter-teleks wat by hul redaksiekantoor aangekom het en dit in my hande stop. Dit het gelui dat die finale grondwet in Suid-Afrika pas beklink is.

De tweespraak wordt gebundeld in Twee overzijden. Vraaggesprekken op de literaire brug tussen Afrikaans en Nederlands (Academia Press, Gent, 2025). De reeks op Voertaal bevat dialogen met schrijvers en vertalers: Benno Barnard, Simone Atangana Bekono, Zandra Bezuidenhout, Dominique Botha, Breyten Breytenbach, Robert Dorsman, Babs Gons, Stefan Hertmans, Peter Holvoet-Hanssen, Lynthia Julius, Antjie Krog, Tom Lanoye, Lisette Ma Neza, Danie Marais, Charl-Pierre Naudé, S.J. Naudé, Fanie Olivier, Jolyn Phillips, Alfred Schaffer, Riana Scheepers, Francois Smith, Nicol Stassen, Marlies Taljard, Marc Tritsmans, Miriam Van hee, Etienne van Heerden, Marlene van Niekerk, Eben Venter, Peter Verhelst, Gert Vlok Nel en Ingrid Winterbach.