Jolyn Phillips (Foto: Brenda Veldtman)
Deel 1
Na het met de UJ debuutprijs bekroonde Radbraak (2017) publiceerde de dichter Jolyn Phillips de lovend onthaalde bundel Bientang. ’n !nau gedig (2020). Daarnaast is zij ook de auteur van toneelteksten en maakte haar entree in de Zuid-Afrikaanse literatuur met de Engelstalige kortverhalenbundel Tjieng Tjang Tjerries (2016). Zij is actief als schrijver, maar ook een actrice en muzikaal getalenteerd als componist en zangeres.
In het episch gedicht staat het gemarginaliseerde sujet Bientang centraal. Bientang is een historische figuur over wie nauwelijks iets overgeleverd is. Zij was een Khoisan vrouw, verbonden met de vissersgemeenschappen van de Zuid-Kaap en meer in het bijzonder te situeren in de Old Harbour van Hermanus en in The Cave.
Phillips componeerde niet alleen het in lyriek gepresenteerde levensverhaal van Bientang, zij schreef ook een proefschrift over de totstandkoming van het overweldigende en wat mij betreft magistrale dichtwerk. Op deze dissertatie studeerde zij af bij UWK in het domein van de Creative Writing en onder het promotorschap van Jacobus Moolman en Antjie Krog. De reflectietekst is op twee pijlers gebaseerd: een creatieve component – met naast de Afrikaanse versie van Bientang een Engelse vertaling van fragmenten van het gedicht (‘Annexure 1’) en een dramatische adaptatie in Afrikaans en Engels (‘Annexure 2’) – en de resultaten van diepgaand onderzoek dat aan de genese van de tekst voorafgaat.
Het proefschrift is vooralsnog niet gepubliceerd. Het biedt op genereuze wijze een inkijk in de tekstgeschiedenis en bepaalde keuzes die de auteur maakte. Bientang en ook de metatekst Bientang’s Cave: A Trans-Disciplinary Study of Marginality in the Epic in Afrikaans van Jolyn Phillips zijn een aanleiding om in gesprek te treden.
...
“Die eerste epiese held in Afrikaans is ’n vrou.” (Jolyn Phillips)
...
Yves: Het reflectie-essay dat is geschreven naar aanleiding van Bientang bevat een kritische beschouwing over het genre van het epische gedicht en “issues of marginalization and creolization”. Je onderzoekt de genreaanduiding “Epic Poem”. Er bestaat in de westerse literaire canon een traditie van lange gedichten. Tegenover het imperialistische en koloniale discours dat in vele westerse teksten voorkomt, door jou aangeduid als “the global Epic” (met Gilgamesh en Homeros’ Odyssee en Ilias), verken je in de dissertatie de aanwezigheid van “the Epic” in de Afrikaanstalige en meer algemeen in een Zuid-Afrikaanse context. Bij die gelegenheid heb je meerdere literaire teksten onder de loep genomen die volgens jou kunnen worden beschouwd als manifestaties van “the Epic in Afrikaans literature”. In chronologische volgorde zijn het: Martjie (1911) van Jan F.E. Celliers, Raka (1941) van N.P. van Wyk Louw, Trekkerswee (1947) van D.J. Opperman, Zimbabwe (1968) van P.J. Philander, Joernaal van Jorik (1974) van D.J. Opperman, Lewedood (1985) van Breyten Breytenbach en Lady Anne (1989) van Antjie Krog. In de Zuid-Afrikaanse context zijn Castaway (1999) van Yvette Christiansë en Krotoa’s Story (1999) van Karen Press door jou geselecteerd. Naar eigen zeggen is de doelstelling van die tekstskeuze “to explore the Epic’s function, how their respective societies manifest in the Epic; and how this would assist me as part as a poet writing an Epic coming from my own community”. Je ziet kortom in Afrikaanse lange gedichten een verschillend onderliggend ideologisch discours, doorgaans mannelijk, eurocentrisch en zelfs moreel superieur of patriarchaal, tegenover de epische poëzie die jou met Bientang voor ogen stond of hoe je Krogs Lady Anne leest. Is Bientang op metaniveau een kritische deconstructie van culturele scripts die je in Zuid-Afrikaanse (Afrikaanse) lyriek meermaals ziet?
...
“Celliers se gebruik van die verkleinwoord het my geïrriteer; Martjie se “handtjie”, “koppie” en “mondtjie”, ensovoort, het my volle begrip van die werk beïnvloed veral rondom die “volkmoeder”-stereotipe wat die Afrikaner verteenwoordiging in die patriargale gaze.” (Jolyn Phillips)
...
Jolyn: My proefskrif bestaan uit drie komponente: ’n refleksiewe opstel, ’n epiese gedig en ’n vertaling van geselekteerde verse uit die epos. Die doel van hierdie navorsingsprojek is om die argief van die Afrikaanse epos-poësietradisie te verken. My navorsingsvraag oorweeg of die kritiek op die Afrikaanse epiese poësie ooreenstem met my bewering dat, ten spyte van die beduidende navorsing oor die stilistiek van die genre, meer klem op die ontleding van vorm geplaas moet word. Ek wou illustreer dat Afrikaanse epiese poësie unieke innovasies in ritme, struktuur en lynkonstruksie na vore bring. Ek het die klassieke epos se definisie en eienskappe gebruik om hierdie navorsingsvraag te ontleed.
Ek het spesifiek gefokus op die epiese gedigte soos Martjie deur J.F. Celliers, Raka deur N.P van Wyk Louw, Trekkerswee deur Totius, Joernaal van Jorik, Zimbabwe deur P.J. Philander, Lewendood deur Breytenbach en Lady Anne deur Antjie Krog.
Die eienaardige geval van die eerste held in Afrikaans, volgens Kannemeyer:
Martjie word verdeel in sewentien eenhede van wisselende lengte... Die wêreld van die negentiende-eeuse boerekultuur, die Suid-Afrikaanse landskap en die Anglo-Boereoorlog is ook die boustof vir Martjie, die eerste uitvoerige epiese digwerk in Afrikaans.
Met my eerste lees was ek baie veroordelend. Celliers se gebruik van die verkleinwoord het my geïrriteer; Martjie se “handtjie”, “koppie” en “mondtjie”, ens., het my volle begrip van die werk beïnvloed veral rondom die “volkmoeder”-stereotipe wat die Afrikaner verteenwoordig in die patriargale gaze. In die epos word die gelyknamige Martjie ook na verwys as ’n “dogter van haar land”. Die Afrikaner-vrou is afhanklik van hulle mans, hul lewens gedefinieer deur huweliks- en gesinspligte en hul toegang tot outonomie beperk.
Ek het by myself gedink, so die is die groot epos in Afrikaans. Kannemeyer sê dat:
[d]ie verhaal handel oor die onuitgesproke liefde tussen Roelf en Martjie, wat in die sterwensuur tot direkte openbaring en belydenis kom. As eerste volwaardige uitbeelding van die onbeantwoorde liefde in die Afrikaanse letterkunde.
Selfs Celliers kommunikeer sy imperatief:
My bedoeling was ’n eenvoudige skildering te gee van ’n liefdesverhouding tussen ’n Afrikaanse meisie en jonkman in ’n Afrikaanse omgewing, ’n algemeen-menselike tema op eie toneel opgevoer. Alle begeerte na avontuurlikheid of ingewikkeldheid in die verhaal was dus uitgesluit. Die inkleding, wat gebeurtenisse, natuurbeskrywing, ens. betref, moes net voldoende wees om, teen passende agtergrond, die hoofmotief duidelik te laat uitkom. (Voorwoord)
Die klassieke epos bevat tipies helde groter as die lewe wat buitengewone prestasies onderneem, dikwels bonatuurlike kragte konfronteer en heldhaftige waardes beliggaam wat by die leser aanklank vind, wat ’n gevoel van verwondering skep. Kan ’n “eenvoudige skildery van ’n liefdesverhaal” werklik voldoen aan die kulturele en historiese betekenis wat in eposse gevind word om ’n nasie te verteenwoordig? Een van die belangrikste kenmerke van die epos is die vermoë om kulturele geheue, samelewingsnorme, historiese gebeure en filosofiese idees te bewaar.
...
“My hoofdoel was om uit te vind of Afrikaans wel ’n beduidende bydrae tot die klassieke epos oor vorm en estetika kan lewer.” (Jolyn Phillips)
...
As ’n kontemporêre Afrikaanse digter kritiseer ek die Dertigers vir hul elitisme en eng omvang van onderwerpe, veral hul verwaarlosing van die sosio-politieke realiteite van Suid-Afrika. Celliers maak dit duidelik dat hierdie werk ’n eenvoudige portret aanbied van ’n onbeantwoorde liefdesverhouding tussen ’n “Afrikaanse seun en meisie”. Ek kan hierdie uitgangspunte gebruik om te argumenteer waarom hierdie epos misluk op grond van die kenmerke van ’n klassieke epos se behoefte aan grootsheid. Verder kan ek hierdie epos as ’n waarskuwingsverhaal beskou, wat die slaggate illustreer wat ek in my epiese gedig kon vermy. Tog is dit Martjie wat my die meeste boei, my in verwondering laat en my herinner aan hoe ’n mens se eie waargenome idees van ’n literêre era jou daarvan kan weerhou om opwindende aspekte van ’n werk te ontdek as jy bereid is om jou ego te laat gaan en net op die werk te fokus, selfs om Celliers se aanbeveling opsy te sit. My hoofdoel was om uit te vind of Afrikaans wel ’n beduidende bydrae tot die klassieke epos oor vorm en estetika kan lewer. Ek het ook ’n pinbord met reminders gehad, soos die digter in Lady Anne deur Antjie Krog, veral E.M. Forster “pseudo-scholarship” in Aspect of the Novel:
Pseudo-scholarship is, on its good side, the homage paid by ignorance to learning... He classes books before he has understood or read them; that is the first crime...
...
“Die Afrikaner-vroue het nie ledig gewag totdat hul mans van die oorlog teruggekom het om die reëls te maak nie. Hulle het besluit wat die kinders geleer, liefgehad en gehaat het, dus die invloedrykste vir die Afrikaner-identiteit.” (Jolyn Phillips)
...
As Martjie die eerste epos in Afrikaans is, dan is die gelyknamige Martjie die eerste held van die Afrikaanse epos. Daarom is die eerste epiese held in Afrikaans ’n vrou. Dit is die eerste rebelse aksie van die Afrikaanse epos aangesien die vrou se plek soos ook in die plaasroman dieselfde kenmerke deel van die marginaliseerdes.
Be that as it may, there is no mistaking the fact that Homer fully reveals what remained true for the whole of antiquity, that women were held to be naturally inferior and therefore limited in their function to the production of offspring and the performance of household duties, and that the meaningful social relationships and the strong personal attachments were sought and found among men. (Finley, The World of Odysseus. Rev. ed. New York, 1978)
Ek moes ook die idees van die klassieke held laat vaar en kyk na Martjie se optrede as ’n held in haar landskap. In Martjie, in 1911 gepubliseer, kan ’n mens redelikerwys aanvaar dat sy as ’n debutant voorgestel word tydens die laaste Anglo-Boereoorlog (kan mens aanneem, want daar is nooit verwys na die oorlog waarin die Afrikaner deel neem nie), wat van 1899 tot 1902 plaasgevind het. Hierdie konflik is in Suid-Afrika gevoer tussen die Britse Ryk en die twee Boererepublieke: die Suid-Afrikaanse Republiek (Transvaal) en die Oranje-Vrystaat. Die oorlog is afgesluit met ’n Britse victory, wat gelei het tot die stigting van die Transvaal-kolonie en die Oranjerivierkolonie onder Britse heerskappy. Mense het aangeneem dat die vrou se plek dan in die huis is en omsien na die kinders.
So hoe breek Martjie en die gelyknamige Martjie die representasie van die Afrikaner-vrou en die idille van haar bestaan?
1) Martjie se eerste heldedaad is om weg te breek van die idilliese lewe op die plaas. Die ontwrigtende element wat hierdie aksie inspireer, is die oorlog wat haar liefdesbelangstelling wegneem voordat sy die kans kry om haar ware gevoelens uit te druk. Aanvanklik kan hierdie optrede dwaas lyk; om as verpleegster by die oorlog aan te sluit net om vir iemand te sê jy is lief vir hulle, lyk immers nie na ’n voldoende rede om ’n mens se lewe te waag nie, maar liefde en waarheid is die sterkste stukrag vir haar om dit te doen. Sy veg dalk nie teen monsters, word na die onderwêreld gesleep, of word vermaak en/of geboelie deur gode en goddelike ingrypings soos die manlike helde in die klassieke epos nie, maar die oorlog deel die kenmerke met enige monster van ’n Griekse epos wat ’n held moet doodmaak. Dit het ook my eie idees van die heldedaad uitgedaag en wat die impetus van die “groot daad” moet wees.
...
“Tans spoor verdere ondersoek na Martjie my aan om te oorweeg of Celliers ’n verskuilde agenda gehad het. Het hy die volle omvang van sy besluit verstaan om ’n epos te skryf en sy held ’n vrou te maak?” (Jolyn Phillips)
...
2) Herman Giliomee was an amazing source to get to know Martjie’s people. The Afrikaners, most especially the Afrikaner women. A couple of important facts I wish to quote from Giliomee’s praatjie, ‘The Rise and Fall of the Afrikaner’ wat op OuLitNet geplaas is. Die historikus reken:
No one seems to have discovered as yet that Afrikaner women enjoyed possibly the strongest position in the family of all white women in the history of European colonial expansion. The Afrikaner women of the eighteenth and nineteenth centuries can only be described as very tough, very formidable, and very resourceful. They were people that men could cross or thwart only at great peril. In all the crucial political developments in Afrikaner history, they played a decisive role. […]
With regard to the Afrikaner Rebellion, fuelled by Afrikaner nationalism and opposition to South Africa’s participation in WWI, General J.B.M. Hertzog acknowledges that, (Grundlingh): “Perhaps they [Afrikaner women] were the greatest rebels.” He concluded with a warning: “If one ignores the voice of Afrikaner women, one will land this country in a political hell”.
And the magistrate of Stellenbosch, Johannes Starrenberg, under the governorship of Willem Adriaan van der Stel:
… was deeply disturbed by the anarchy and the open contempt the burghers were displaying towards the government. He was most upset by a demonstration in 1706 in the town of Stellenbosch, where some burghers danced around him, vowing that they would not abandon the struggle. He took refuge in his house, where he wrote to Van der Stel: “[The] women are as dangerous as the men and do not keep quiet”.
Daarom breek Martjie die idille van die “Volksmoeder” en/of die “dogter van haar land”; historiese argiewe gee ons eerder die feit dat die mans aan bewind moeg geword het vir die Afrikaner-vrou. Volgens bogenoemde navorsing het die Afrikaner-matriarg meer invloed gehad as enige ander Europese vrou van haar tyd en het sy dus ’n sterker hand in die konstruksie van die Afrikaner-identiteit gehad. Sy word aangehaal as anargisties, opstandig, polities invloedryk en gevaarlik, wat veroorsaak dat landdroste in hul huise wegkruip. Die Afrikaner-vroue het nie ledig gewag totdat hul mans van die oorlog teruggekom het om die reëls te maak nie. Hulle het besluit wat die kinders geleer, liefgehad en gehaat het, dus die invloedrykste vir die Afrikaner-identiteit.
Female epic cannot be disassociated from its classical heritage, in its very generic identity as epic, and the assumptions of masculinity and classicism that come with it… (Hauser)
...
“Lady Anne is myns insiens die eerste vroue-epos in Afrikaans, en Bientang volg 30 jaar daarna. Ek hoop regtig dat die vroue-epos sal verbreed en nie honderd jaar sal neem voordat ’n vroue-epos sy debuut in die Afrikaanse epiese tradisie kan maak nie. Die Afrikaanse epos is ’n vrou.” (Jolyn Phillips)
...
Tans spoor verdere ondersoek na Martjie my aan om te oorweeg of Celliers ’n verskuilde agenda gehad het. Het hy die volle omvang van sy besluit verstaan om ’n epos te skryf en sy held ’n vrou te maak? Dat Martjie die Afrikaanse naamgewing vir “helde-reis” is, of dat die Afrikaanse bydrae tot die epiese tradisie moet begin met ’n epos met ’n vroulike held – meer onlangs het Lady Anne (1989) en Bientang (2020) die vroue-epos in Afrikaans gevestig. Martjie is ’n epos met ’n vroulike held en ’n manlike digter, terwyl die vroulike epiese tradisie, ’n literêre konsep wat verwys na werke van vroulike skrywers wat die tradisionele epiese vorm aanpas om hul eie heldhaftige visioene uit te druk, dikwels met die fokus op temas en ervarings wat relevant is vir vroue. Hierdie werke kan kenmerke met die tradisionele epos deel (bv. ’n lang verhaal, fokus op heldhaftigheid, nasiebou, godsdienstige gesag, soekmotiewe), maar is deur vroue geskryf en is dikwels betrokke by of ondermyn die gevestigde manlike epiese tradisie (Hauser). Lady Anne is myns insiens die eerste vroue-epos in Afrikaans, en Bientang volg 30 jaar daarna. Ek hoop regtig dat die vroue-epos sal verbreed en nie honderd jaar sal neem voordat ’n vroue-epos sy debuut in die Afrikaanse epiese tradisie kan maak nie. Die Afrikaanse epos is ’n vrou.
Wordt vervolgd
Lees ook:
’n Psigoanalitiese lees van die moeder-dogter-verhouding in radbraak deur Jolyn Phillips
Bientang, soveel meer as ’n weggooi-opmerking teen die kakapusa
