Marseille 1940, de grote exodus van kunst en literatuur
Uwe Wittstock
Oorspronkelijke titel: Marseille 1940, die grosse Flucht der Literatur (2024)
Vertaald door Michel Bolwerk
Amsterdam: Cossee
2024
406 blz.
Veelomvattende en gedegen beschrijving van pogingen van honderden ballingen uit Duitsland en Oostenrijk, veelal Joodse schrijvers, kunstenaars en wetenschappers, om via Marseille te ontsnappen aan de Gestapo.
- “Door de veldtocht van het Duitse leger tegen Frankrijk in mei en juni 1940 zagen acht tot tien miljoen mensen zich gedwongen te vluchten.” (7)
- Aangrijpende lectuur.
Opmerkelijke passages
- Indrukwekkende hoofdrol van de Amerikaanse journalist Varian Fry en zijn Emergency Rescue Committee. Hulp aan meer dan duizend vluchtelingen. (357)
- Ruime aandacht voor o.a. Hannah Arendt (o.a. 47–50; 57–59; 106; 283–284); de familie Mann (o.a. 20–27; 90–92); Anna Seghers (o.a. 81–86; 150–153); Walter Benjamin (o.a. 228–235); André Breton (o.a. 275–279; 287–291); Marc Chagall (o.a. 307; 346–347).
- Vertaling leest in wisselende mate soepel; nogal wat termen worden niet vertaald, o.a. affidavit (o.a. 156), sauf-conduit. Hier en daar stroeve zinnen: “Breton: ‘Hij houdt van affront, spektakel, eclat’.” (275) Ook: “de gevangeniservaren Victor Serge”. (341)
- Roman Ulysses van James Joyce in de VS wegens pornografie op de lijst van verboden boeken. (15)
- Gesprek Fry in het kantoor van de buitenlandse-persdienst in Berlijn met perschef Ernst Hanfstaengl. (17-–20)
- “Voordat de oorlog in Frankrijk uitbrak telde Marseille 900.000 inwoners. Drie maanden later zijn er meer dan een half miljoen bijgekomen.” (154)
- Joodse vrouwen in interneringskampen trouwen met Amerikanen. Ze komen vrij en verlaten het land. Zodra ze Frankrijk uit zijn, verzorgt een advocaat de echtscheiding.” (248)
- President Roosevelt ondertekent op 1 juli 1941 een nieuwe wet die de voorwaarden voor immigratie aanscherpt (360), zijn vrouw Eleanor zet zich krachtig in voor hulp aan vluchtelingen.
Lees ook:
Leesimpressie: Vrouwen in duistere tijden door Alicja Gescinska
